Gå til hovedinnhold

Uroens bok - det moderne mennesket

Uroens bok av Bernardo Soares er det ikkje lett å skrive om. Det er eigentleg ikkje ei bok. Det er notater og dagbøker. Kapitla verkar av og til heilt uavhengig av kvarandre i skriveform, men samstundes heng dei tett saman.


Eg blei overraska kor godt ein mann fødd i 1888 og død i 1935 kjente tida vi lever i no. Og kjente meg.
Pessoa brukte heteronymer og kalte forfattaren av boka Bernardo Soares. Soares arbeider på eit rekneskapskontor, bur aleine og lever heile livet sitt i nokre få gater i Lisboa.


Notata som er blitt denne boka, er sett saman etter Pessoas død.
Undervegs medan eg las Uroens bok høyrte eg eit utdrag frå NRK (2010) om boka. Mellom anna blir Tomas Espedal intervjua. Boka kom på norsk for første gong i 1997. Det var på tide, meinte Espedal. Pessoa er boka ein venta på. Er det brev/essay/prosastykke? Dette er ei moderne bok. Undervegs i lesinga blir eg veldig einig med Espedal. Dette er ikkje ei bok ein les frå start til slutt og er ferdig med det. Denne boka må ein lese litt frå heile tida. Det er stadig nytt å hente. Ho krev konsentrasjon.
Dett er forresten ei bok som med fordel kan lesast saman med andre for det er stoff til mange interessante samtalar undervegs.
For å kunne skrive denne boken har jeg plukket alle blomstenes sjeler, og av all fuglesangs flyktige øyeblikk har jeg vevet evighet og stillstand.
Forfattaren er fødd i Lisboa i 1888, men flyttar til Durban i Sør-Afrika og opplever ca 10 år av oppveksten der. 17 år gamal han tilbake til Lisboa. Her bur han resten livet. Pessoa stiftar aldri familie. Han lever stille og roleg. Gjer sine oversetjarplikter på dagen og skriv litteratur om natta.
Jeg leser og føler meg fri. Jeg oppnår objektivitet. Jeg opphører å være meg og sprer meg utover.
Boka er som ein labyrint. Rommar alt. Har ikkje byrjing, midte eller slutt. Boka kan setjast saman på ulike måtar. Det er vanskeleg å finne kronologien, men dei som har sett saman boka, har valt tema som noko felles.
Uro er det karakteristiske som plasserer dette som eit modernistisk verk. Det er springande og samstundes nakent og nært. Kjennarar meiner at heteronymet Soares er meir lik Pessoa enn mange av dei andre han har brukt.

Einsemd
Kvar dag er sin eigen dag. Det keisame. Rutinen. Det trygge. Einsemda. Den inderste, djupaste einsemda. Pessoa ser det moderne mennesket så klart. Så avkledd.
Min Gud, min Gud, hvem er dette menneske jeg betrakter? Hvor mange er jeg? Hvem er jeg? Hva er dette gapet som finnes mellom meg og meg?
Kvardagsdetaljane. Turen til kontoret. Butikken. Gata. Og brått: Kven er eg? Om litt er det ingen som hugsar meg. Draumane. Det meiningslause.
Kvifor blir eg så fascinert? Trur det er at han gir meg glimt inn i eigne tankar, både dei eg har tenkt og dei som er på veg. Observatøren som ser og set ord på det.I blant undrar eg meg over at han ikkje lever no for han skildrar tida vår så tydeleg.
Jeg går alltid omkring med en fornemmelse av at jeg er på nippet til å våkne.
Det å vere ingen. Det å tole seg sjølv. Fri frå forestillinga. Greier du å leve aleine, kjenne på den store einsemda? Er du slave av den du vil vere? Treng du stadfesting frå andre på kven du er?

Han ønskjer å sjå alt som om det var for første gong. Sjå mennesket slik Gud ser det. Ikkje som fiskarkona eller politimannen. Men så ser han det meiningslause i det og ser dei som figurar i eit teater. For finst dei andre? Eller er det bare eg som har sjel? Er dei like levande som meg? Er romanfigurane like levande?

Treng vi å reise? opplever vi ikkje alt som er å oppleve i den gata vi bur i? Er ikkje det andre det same bare i andre former?

Religion
Pessoa er stadig innom religionen. Vi lever i ei verd utan religionen, men med mykje tru. Eller er religionen der likevel? Er den i barnet? Eller er det Menneskeheten vi trur på?
På den eine sida:
Jeg har aldri hatt en jeg kunne kalle "Mester". Ingen Kristus har dødd for meg. Ingen Buddha viste meg veien. Ingen Apollon, ingen Athene har kommet til meg på mine drømmers fjell for å kaste lys over min sjel.
På den andre sida: 
Jeg ble født på et tidspunkt da de fleste unge hadde mistet troen på Gud, og det på samme tid som deres foreldre hadde beholdt sin - uten å vite hvorfor. Og fordi den menneskelige ånd har en naturlig tendens til å kritisere fordi den føler istedenfor å tenke, valgte de fleste unge Menneskeheten til Guds etterfølger. Jeg er imidlertid av den type mennesker som alltid befinner seg i utkanten av det de tilhører, og som ikke bare ser gruppen de er en del av, men også de store rommene som finnes utenfor og på sidene. Derfor har jeg ikke forkastet Gud like ubetinget som dem, og Menneskeheten har jeg aldri akseptert. 
Slik slit han gjennom heile boka. Han greier ikkje å tru på Gud, men kanskje finst han? Kan vi leve utan draumen om noko utanfor oss? Treng vi den draumen?

Kvinna.
Han skriv lite om kvinna, men tekst 210 og 211 er om å lage seg eit bilete av ei jomfru på pidestallen. han skriv om det skremmande i den jordiske kvinna. Begjæret. Det vemmelege. Det ukontrollerte. Det ekle i at det er gjennom henne vi er fødd. Kvinna som ein har vore så avhengig av. Det gjeld å skape den reine som ein kan elske utan å bli tilskitna.
Jeg kan se deg som jomfru og mor fordi du ikke er av denne verden. Barnet du holder i dine armer har aldri vært så lite at du har besudlet det ved å bære det i magen. Du har aldri vært en annen enn den du er, og hva kan vel du være annet enn jomfru? jeg kan elske deg og tilbe deg fordi min kjærlighet ikke besitter deg og min beundring ikke gjør deg fjern.
Eg måtte tenkje ei stund over desse tekstane. Religionar/kulturar ser ut til alltid å ha eit behov for kontroll over kvinna. Kva er det som har skremd slik ein gong langt der bak som gjer at det ligg i blodet å ville kontrollere henne?
Det seier Pessoa lite om. Men han viser tilbedinga av gudinna/jomfrua/den kjønnslause.

Draumaren
Hvis det ikke hadde vært for at jeg alltid drømmer, og alltid lever i noe evig annet, ville jeg med god grunn kunne kalle meg realist, hvilket vil si et menneske som betrakter den ytre verden som en uavhengig nasjon. Men jeg vil nødig sette navn på meg selv; jeg foretrekker å være mitt litt diffuse selv, og å nyte det pikante i å være uforutsigbare også for meg selv.
Pessoa og eg hadde mange diskusjonar om røynda, draumane og tankeflukta undervegs. I blant gøymer han seg for det verkelege liv, andre gonger er han så i det at draumane blir heilt borte.
Jeg er et menneske som opplever den ytre verden som en indre realitet. Ikke på en metafysisk måte, men med de vanlige følelsene vi forholder oss til virkeligheten med.
Dag Solstad har dratt med seg Uroens bok att og fram til Berlin for han må ha dei beste bøkene med seg der han er. Eg forstår han. Dette er ei bok eg ikkje er ferdig med. Ho må lesast på ny og på ny. Det er så mykje å gruble over. Og ja, eg trur òg ho er av dei beste.


Jeg har vært et geni, skjønt mer i drømmene og mindre i livet.

Alle sitat er frå boka.


--

Forfattar:Fernando Pessoa ( Bernardo Soares)
Tittel: Uroens bok (O Livro do Desassossego)
År: 1997
Originalspråk: Portugisisk
Omsett av: Christian Rugstad
Forlag: Solum

Kommentarer

Populære innlegg

Mammutbøker 2021- har du lyst på kjøpetips?

  Før i tida var Mammutsalet store greier. Ein måtte stille tidleg for å få tak i dei beste. Helst bestille på førehand. Ikkje same køa no. Men her kan ein finne nokre perler. Ser det blei ei liste med ønsker då eg bladde gjennom katalogen. Så spørs det om eg greier å sette kjøpegrenser for meg sjølv.... Det var òg ein del bøker eg har lese og som eg har blogga om. Fleire av likte eg så godt at eg deler gjerne tipset om du ikkje alt har lese dei. eg har lenka til blogginnlegget. H. Torvund: Livsfylde   Den som inte ändrar sig, blir en annan.    Undertittelen er betraktningar frå ei nysgjerrig sjel. Og det får han fram. Eg koste meg med tekstane. Løp og kjøp! Tor Åge Bringsværd: Mens jeg har dere her. Det er lettere å hoppe etter Wirkola enn å dø etter Per Fugelli Om å bli gamal . Le godt og kjenn deg igjen Bjørn Eidsvåg: Tru og trass   Både trass og tru.   Eidsvåg sine ord om oppvekst, tru, trass og tvil.  Notto R. Thelle: Stillheten og skriket. Stillheten og skriket. Tanker om tro og

Eit år med Kolbein Falkeid

  Då landet stengte ned 13.mars 2020, var det noko i meg som meinte at eg trengte ein mann som har sjøsprøyt i rynkene, vind frå alle kantar i håret og havblikk. Ein sjøulk som hadde vore på havsens botn og i himlane høge. Eg la Kolbein Falkeid på spisebordet. Og begynte på ei reise gjennom nærmare 50 år med dikt. Ei reise som gav meg tankar og bilete på eige liv. Dikta er ekte, fulle av erfaring, til tider dyrekjøpt erfaring. Dei syng i meg og dei synk i meg. Dei er lyse. Dei er mørke. Og dei har gitt dagane mine, særleg frukostane, dette rare året ein god tyngde og eit ekstra lys. Frå Horisontene: Nei, jeg snakker ikke om erobring, men om ferden, den forpliktende ferden inn i alt som er. For alle ting har horisonter. Mennesket, kjærligheten, hverdagene. Men også de minste ting. Det er større innbyrdes avstand mellom atomene i en vanndråpe enn mellom stjernene i universet.  Dikt som seier dei rette orda om venskap, dikta "Det er langt mellom venner" og "Bølgelengde&quo

Det brenner en ild - Ingeborg Refling Hagen

Tidleg på 1980-talet var eg invitert til førestillinga: "Den engelsk Los" av Henrik Wergeland i eit privathus på Billingstad i Asker. Eg sat der med munnen open og lytta til ei framføring med så sterk innleving og så inderleg framføring at eg blei mållaus. Kva var det dei såg og som eg bare ante? I november 2020 kom det ut ei bok om Ingeborg Refling Hagen. Den har fleire artikkelforfattarar. Vi møter livet på Hedmark tidleg på 1900-talet. Vi møter ei ung forfattar som ser kva som skjer i Italia og Spania. Ei som prøver å vekke folk her heime til å sjå kva som skjer i Europa. Engasjementet som kjem til å bli meir og meir glødande. Artikkelen til Simen Ekern "Det er vi som står vakt om Europa" tar for seg dette og kanskje er det han skriv like aktuelt i dag:  Det er mulig å hevde at det hadde vært vanskelig å vite hva Mussolini hadde tenkt å gjøre med Italia - hvor langt han ville gå - også fordi han hele tiden selv vekslet mellom ulike scenarier og grader av parlamen

Storinkvisitoren - kva skal mennesket med fridom?

I lesegruppa les vi Brødrene Karamasov av Fjodor M. Dostojevskij for tida. Denne veka har vi lese Ivan sitt poem. " Legenden om Storinkvisitoren " (lenka er til Nasjonalbiblioteket. Brødrene Karamasov er omsett av Olaf Broch. Legenden startar på s 271). Tenkte det var greit med ei lenke i tilfelle de ikkje hadde boka i heimen. Den nyaste utgåva er omsett av Geir Kjetsaa. Men den er ikkje klar for fri nedlasting frå Nasjonalbiblioteket enno. For dei som leitar fram i bokhylla: Teksten er kapittel 5 i fjerde del. For å oppsummere det eg har lese både i Brødrene Karamasov, i andre bøker og sortere litt eigne tankar, skriv eg ned det som surrar rundt akkurat no. Og 1.mai er kanskje ikkje den dummaste dagen å skrive om det frie mennesket på? To av brødrene Karamasov, Ivan og Aljosja, samtalar om Gud, om å akseptere han for så å avvise han. Om det vonde i verda. Kor er Gud i alt dette? Ivan ser på seg som ateist. Aljosja er munk. Så fortel Ivan legenden om storinkvisitoren.

Stillheten og skriket. Tanker om tro og eksistens

Notto Thelle er ein klok mann eg gjerne lyttar til. Boka Stillheten og skriket kom ut i år. Det er ei lita bok sjølv om ho er på 230 sider. Formatet gjer at ho er lett å ta med seg i veska. Lett å plukke opp, lese litt og tenkje meir. I starten av boka viser han til den stoiske keisaren og filosofen Marcus Aurelius  (121-180 e.Kr) som skreiv den vesle boka Meditationes (Stille ettertanker). På norsk har boka fått tittelen Til meg selv. Den stille ettertanken er det han søker. Vi startar livet med eit skrik. Stilla og suset frå mor sin mage er over. Mellom skriket og stilla leitar vi resten av livet etter ord og tankar. Vi snakkar, lyttar. Kanskje den verkelege samtalen byrjar når siste ordet er sagt? Kan vi lære oss å fornemme lyden av ei harpe utan strengar? Har det moderne livet tatt frå oss stilla og ettertanken? Hiv vi oss over mobilen straks det er ein pause? Greier vi å lese konsentrert over lang tid utan å la oss forstyrre? Kor lenge kan eg sjå på fjorden og la tankane van