tirsdag 18. september 2018

Skummande hav, bier, storkapitalen og Hebridane

Eg måtte ein tur til Hebridane igjen. Heldigvis er det skikkeleg haust ute. Når vinden ruskar i trea, er det tid for spenning.


Mange kjenner Peter May sine bøker om Fin Macload. Ein spennande triologi med alt du vil ha av krim, frustrasjon, sorg og glede. Du kan lese om bøkene her.

Denne gongen skriv Peter May like godt, men Fin får bare ein setning i boka. Vi er framleis på Hebridane, det er kokande hav og utilgjengelege øyer. 
Det er skremmande sterke krefter i havet. Det er oppkast. Har du vore redd på sjøen ein gong, kjenner du redsla kome krypande. Vi er så små, reine pinneveden, viss sjøen har bestemt seg. Og har du ikkje opplevd det, er det fare for at du vil kjenne det kome krypande likevel.

Boka startar med at ein mann står på på stranda på øya Harris. Han veit ikkje kven han er, han er våt til skinnet. Ei eldre kvinne kjenner han igjen og viser han vegen mot huset. Der blir han møtt av hunden. Brått seier han namnet på hunden. Altså hugsar han det. Men kven er han? Då han finn ein død mann, blir det verre. Kan gløymsla vere fordi han ikkje orkar å hugse det han har gjort?

Samstundes blir vi kjent med ei sinna tenåringsjente i Edinburgh, Karen Fleming. Ho er sinna på alt og alle. Det siste ho sa til far sin før han tok livet av seg, var "eg hatar deg".  To år etter greier ho ikkje å slå seg til ro med at faren er død og prøver å finne ut sanninga bak sjølvmordet. Sinne, handlekraft og ungdommeleg overmot fører henne ut i farlege situasjonar. 

Så var det biene då. Dei er òg med i historia. Eg lærte både det eine og det andre om dei i løpet av boka.

Midt i spenninga hamnar vi i miljødebatten, storkapitalen og makta. Ka skjer om kapitalen vinn mot naturen? 

Og kven er nå denne rare mannen som bur i campingvogn, har kikkert rundt halsen og påstår at han er fuglekikkar?

Vi blir virvla rundt i opprørt hav.  Historia tok meg. På slutten var eg så redd for dei eg var blitt så glad i at eg nesten ikkje tok meg tid til å fullføre setningane før augo for vidare nedover sidene.

Det gjekk veldig godt ann å vere på Hebridane utan helten Fin òg. Veldig godt. Sjølv om han kan få eit par setningar til, neste gong.

--
Forfattar: Peter May
Tittel: Coffin Road
Utgitt: 2018 
Forlag: Goliat forlag
Ebok

tirsdag 4. september 2018

Kvifor skriv eg? Spør Patti Smith

 Eg skreiv for eit par dagar sidan at eg måtte ha med meg bøker som ikkje trengte djup konsentrajon på den reisa eg skulle på. Altså måtte eg legge igjen ei av dei eg las i.

Den boka som eg ikkje kunne ta med meg, ei heller lese kjapt gjennom dei siste sidene før eg drog, var Patti Smith si bok "Om å skrive".

Denne boka må lesast sakte og med både hjerne og hjarte. Ho stiller spørsmålet "Kvifor skriv eg?"
Vi får bli med henne frå den første setninga i boka:
På ein eller annan måte, medan eg leita etter noko anna, kom eg over......
Og så bygg ho vidare på tankane som kom i gang ut frå det ho fann. Vi blir kjent med korleis sinnet hennar fungerer. Vi går rundt i Paris. Møter både levande og døde. Ho grublar over det å drøyme. Ho fotograferer. Ho les. Ho ser film. Og så byrjar ho å skrive på toget frå Paris til Sète.
Lagnaden har ei hand, men er ikkje handa.
 Så får vi forteljinga. "Inderlegheit". Vi kjenner igjen brotstykke frå vandringa i sinnet til Patti Smith. Men vi er på isen saman med Eugenia. Vi er like einsame som henne. Like mykje på jakt etter kven vi er og drøymer om nærleik til andre. Vi blir glad med henne, kjenner det når ho blir pressa og forstår til slutt. Eller kanskje ikkje. Kanskje eg må lese det heile om igjen.
Kvalitetane som vil hjelpe deg gjennom livet, har du fått frå meg. Kvalitetane som vil gjere deg velkommen  i himmelen, frå mor di.
I siste del av boka grublar ho over kvifor ein er nøydd til å skrive. Kvifor set ein seg sjølv til side, kapslar seg inn og fordjupar seg i einsemda? Kor fann dei sin plass til å skrive? Ho blir invitert til familieheimen til Albert Camus. Kjenner skriveinspirasjon, men samstundes òg dette overmotet.
Det er den avgjerande krafta til eit einskild verk: eit kall til handling. Og eg blir, gong etter gong, overvelda av det overmotet at eg trur eg kan svare på det kallet.
Det er ikkje dilldall med Patti Smith. Ho er på vandring. Ofte aleine. Ho lyttar og ho ser innover. Vågar å vere annleis.
På slutten stiller ho spørsmåla: Kva er oppgåva? Kva er draumen? Kvifor skriv eg? Kvifor skriv vi? Og svarar.

Eg las sakte. Av og til bare nokre liner. Måtte stoppe og tenke. Veit at eg snart må lese ho på nytt for å ha med meg slutten når eg startar på første side.
--
Forfattar: Patti Smith
Tittel: Om å skrive (Devotion)
Utgitt: 2018
Forlag: Samlaget
Innb.

søndag 2. september 2018

K2 og Patricia - krim frå den tida då alt gjekk litt saktare

Hans Olav Lahlum, for mange kjent som sjakk-kommentator, skriv bøker i høgt tempo. I 2010 skreiv han den første kriminalromanen med K2 og Patricia i hovudrolla. Etter det har det jamnleg kome bøker om desse to.
2010: Menneskefluene
2011: Satelittmenneskene
2012: Katalysatormordet
2012: De fem fyrstikkene
2013: Kamelonmenneskene
2014: Maurtuemordene
2015: Haimennesket
2016: Sporvekslingsmordet
2018: Isbjørngåten

Litt tilfeldig kom eg over "Menneskefluene" for nokre år sidan på ebokbib. Eg blei fort glad i denne formen for krim. Vi er tilbake til slutten av 60-talet og sklir etterkvart over i 70-talet. Det er tida då vi hadde grå telefon i gangen og vi sendte brev i posten. Det fantes til og med menn som brukte hatt og var skeptisk til å trille barnevogn og lage mat.
Alt gjekk saktare og det gjer det i kriminalromanen til Lahlum òg. Politimannen Kolbjørn Kristiansen, K2, og den unge skarptenkande veninna, Patricia, ventar på telefonar, et middag i hus med stuepiker (kjente det blei rart med stovejenter....) og løyser kriminalsaker ved å pusle saman det dei får inn av informasjon. Folk blir drept, men det er ikkje fokus på blod og vold, men på jakta etter løysinga. Kven kan ha gjort det? Kvifor? Ofte får vi historiane til desse menneska og ser det tragiske og kan forstå deler av handlinga til forbrytaren.
Patricia og K2 er svært forskjellige. Han er, etter kvart, den berømte politietterforskaren som løyser vanskelege mordsaker. Ho er løyndomen han har. Ei ung kvinne i rullestol som han treng for å tenke klart og løyse gåtene. Ho stiller andre spørsmål, ser andre løysingar enn han. Han handlar. Ho tenkjer. Men verda veit ikkje om denne ekstra hjelpa til K2.

MAURTUEMORDENE
I august oppdaga eg at det var kome ei ny bok om desse to. Denne kunne jo vere kjekk å ha med på reise, tenkte eg. Men det var trøbbel med å få ho som ebok. Litt sur blei eg sitjande å rulle nedover for å sjå om det var ei anna bok av Lahlum eg fekk lyst på. "Maurtuemordene" las eg. Sjekka vaskesetelen og oppdaga til mi store overrasking at det var ei bok om K2 eg hadde gått glipp av.

Ei teologistuderande ung kvinne blir drept. Ei jazzsongerinne blir drept. Ei rik ung kvinne blir drept. Ei ung muslimsk kvinne blir drept. K2 leiter etter kva som er fellesnemnaren for desse kvinnene. Samstundes er denne boka annleis enn dei andre ved at vi heile tida får tankane til forbrytaren. Utan at vi greier å gjennomskode kven han er.  Han legg igjen eit lite bilete av ein maur ved kvart kvart lik. Ein anonym, arbeidande maur. Kven ser han? Det vi tidleg får vite er at han har svært god hørsel. Noko som ikkje bare er til glede. Han har høyrt ka kvinner seier om han, heilt frå han var liten til i dag. Ord som det ikkje var meininga han skulle høyre.

Lahlum dreg oss med inn i konservative kristne miljø. Miljø der mykje blei sett på som Guds straffedom. Til og med sorga over å miste ei dotter, kan gøymast bak det. Vi møter andre miljø òg. Club7, overklasseheimen og innvandrarheimen.
Først er trådane ganske forvirrande, så stramar nettet seg, men eg blei overraska på slutten.

ISBJØRNGÅTEN
Så var det den eg eigentleg var på jakt etter, "Isbjørngåten". Den kom som ebok til slutt. 2018 utgåva av K2 og Patricia. Eller rettare sagt 1973-utgåva.
For å løyse ei kidnappingshistorie i 1973 hamnar vi så langt tilbake som tidleg på 1900-talet. Det viser seg at det er ein mektig forretningsmann, Isbjørnen, som er far til tenåringen som er forsvunnen. I 1933 opplevde den same mannen at det eldste barnet òg blei kidnappa, vel eit år gamalt. Desse to historiane blir fletta saman i jakta på kven som visste om at Isbjørnen hadde eit barn til. Kven hata mannen sterkt nok til å gå så langt, både den gongen og no? Vi får landssvik, økonomisk svik. Og kjærleik.
Denne gongen får vi meir ei fortelling om fortida, om val som endrar folk og kor lenge hat og sorg kan sitje fast i oss, enn ein kriminalroman. Vi møter òg denne gongen familiar frå forskjellige sosiale lag. Menneske det har gått godt med og menneske som det ikkje har gått så godt med. Kva gjer val vi foretar oss i pressa situasjonar med oss?
Sjølv om eg oppfattar denne boka meir som ein roman enn ein typisk kriminalroman, så er det ein spennande roman. Historia dreg meg vidare. Eg vil vite. Eg grublar saman med K2 og Patricia. Eg kan ikkje sjakk, men det kjennes som om brikker blir flytta, står i vegen for kvarandre, fell saman og opnar for andre utgangar.
Men ein ting skurrar for meg. Forholdet mellom K2 og Patricia. Dei har vore kjærastar. Det er slutt, men det er som Lahlum ikkje veit ka han skal gjere med dei to. Kan ikkje Patricia bli meir enn spydig og genial? Kvifor snakkar dei ikkje utover krimsakene?
Men trass det, eg har ikkje noko i mot ei bok til om desse to.
---
Forfattar: Hans Olav Lahlum
Tittel: Maurtuemordene
Utgitt: 2014
-
Tittel: Isbjørngåten
Utgitt: 2018

Forlag: CappelenDamm
ebok



søndag 19. august 2018

Det store i det små

Eg starta litt undrande på boka om Klingsor. Kva var det Lindgren ville med denne sære typen? Men så var det noko der under. Ein kjærleik til denne sære, middelmådige, mislukka kunstnaren kraup inn under huden. Torgny Lindgren får verkeleg fortalt om det middelmådige så det blir stort.

Vi møter ein sær ung mann frå ei bygd nord i Sverige. Han finn eit glas som Gamleklingsor har gløymt igjen i skogen. Det er skeivt, men det har nok vore beint ein gong, meiner Klingsor. Sidan stubben den stod på var skeiv hadde glaset blitt skeivt for å rette seg opp og bli beint på eit skeivt underlag.

Dette er utgangspunktet for Klingsor. Han studerer glaset. Byrjar male det. Og etterkvart andre gjenstandar. Men bare gjenstandar. Stilleben.
Han byrjar på korrespondansekurs i teikning og måling. Etter kvart blir korrespondansen mellom læraren, Fanny, og eleven meir enn bare korte kommentarar om kunsten.
Ingen trodde at det skulle bli noe spesielt av ham. Og ville noen innerst inne bli noe spesielt? Stort sett forekom aldri noen tanker om storhet, hvem kunne nevne et eneste menneske som var blitt noe det ikke var fra begynnelsen av?
Cezanne
Klingsor reiser både til Stockholm og Paris og i sine auge studerer han der og skildrar det med glød til Fanny. For oss som står utanfor og observerer, ser vi ein mann som sit bakerst og er heilt anonym. Dei andre studentane trur det er ein vaktmeister. I Paris går han aldri inn, men står i porten og studerer dei framtidige kunstnarane og professorane. men han snakkar aldri med dei. Han har funne forma si og ser ingen grunn til å endre på det som er oppdraget. Men han er nær dei andre. Nær kunsten.
Klingsors reiserute var hans egen. Han hadde tegnet sitt eget europakart, han forble trofast mot det.
Klingsor held fast i det han kom frå. Han er trufast mot det han ser som oppdraget. Han utviklar seg minimalt. Han møter Fanny som ser det store i han og det gjer på mange måtar denne vesle mannen heil. Draumen får gå i oppfylling. Han blir sett om så bare av eitt menneske.

Han er ein raring. Lindgren gjorde meg glad i denne hjelpeslause mannen med eit kall han heldt seg trufast til same kva som skjedde i livet. Snakk om å skildre ein middelmådig, mislukka kunstnar med kjærleik og glede!

Kvifor eit bilete av Cezanne er med, forstår du når du les boka

.....
Dikting er ein underleg disiplin som kan få deg til å 
lura på det meste

Er Hoagland eigentleg frå Haugland? Var Pessoa bare 
ein einskild mann? Retta eigenleg det skeive glaset

til Gamleklingsor seg opp der ute i skogen?
Og er det ikkje dette som er diktinga si oppgåve:

Å få oss til å tvila til me trur
Å få oss til å spørja til me svarer
...
(utdrag frå Helge Torvund sitt dikt: "Tvila til me trur")

Alle sitat er frå boka viss det ikkje står noko anna

Forfattar: Torgny Lindgren
Tittel: Klingsor
Utgitt: 2015
Forlag: Gyldendal
Ebok.
 

lørdag 4. august 2018

Skotøyet til Mankell

Som så mange andre, syns eg at Henning Mankell og Kurt Wallander er to som høyrer saman. Dei har til og med redda ein eksamen for meg, Eller rettare sagt, eg burde lese data, men las "Brandvägg" og brukte boka for alt ho var verd på eksamen.



I mange år tenkte eg at eg var ferdig med Mankell og Wallander. Eg gav bort bøkene. Trengte meir plass i hylla.
Men så dukka både Italienske sko og  Svenske gummistøvler  opp. Den første 12 år forsinka og den siste kom ut i 2015, det året forfattaren døydde.

Veit ikkje heilt kvifor eg hadde oversett den første. Kankje var det mangelen på Wallander? Kven veit. I alle fall fann eg begge i ei billigbod i 2018 og tenkte at dei skulle eg sjå nærmare på.
Eg var spent. Mankell utan Wallander og krim. Koss vil det vere?

I Italienske sko møter vi den pensjonerte legen og isbadaren Fredrik Welin. Han bur aleine på ei avsidesliggjande øy. Hit har han rømt etter at han har gjort ein stor feil i jobbsamanheng. Han dreg sin veg i staden for å rette ryggen og ta det som kunne kome. Mykje kan minne om faren som jamnleg må skifte jobb fordi han har sagt opp i sinne over eit eller anna. Welin syntes verda var urettferdig, pakka kofferten og flytta til øya han hadde arva etter besteforeldra.
Jeg setter meg ved kjøkkenbordet og åpner loggboka jeg har ført gjennom alle årene jeg har bodd her. Jeg har ingenting å fortelle, og jeg har ingen som kan tenkes å være interessert i det som står der. Men jeg skriver likevel. Hver dag, året rundt, noen linjer. Om været, antall fugler i trærne utenfor vinduet, helsen. Ingenting annet.
 Fredrik Welin opplever det som om han skriv ei krønike over eit liv som heilt har gått av sporet.
Men så ser han ei kvinne med rullator ute på isen. Harriet. Ei kvinne han svikta for mange år sidan. Den gongen rømte han òg. No er ho her og vil ha han til å innfri eit løfte han ein gong gav henne.
Dette blir starten på ei reise som gir han høve til å ta ansvar for fortida si. Han blir utfordra til å tenkje gjennom kven han eigentleg er, denne mannen som har gått av sporet. Vil han og kan han koble seg på igjen?
Undervegs på reisa han tar med Harriet, får både han og vi fleire overraskingar. Han blir pressa på kven han er og kvifor han stikk av når det blir for vanskeleg. Ønske og behov for nærleik og den plassen den einsame sjela trengte, var ikkje lett å balansere.
Kva tenkjer eit menneske som lar maur flytte inn i det eine rommet og bygge seg ei stor tue der? Vil han la alt forfalle saman med seg sjølv?

Det er ei nydeleg forteljing om ein italiensk skomakar som sit inne i dei svenske skogane og lagar perfekte sko. På veggen står det: "Når skoen passer, tenker man ikke på foten" Fredrik Welin får eit par slike sko. Dei er skapt til akkurat han. Han kjenner ei spesiell glede over skoa og går kvar dag rundar på kjøkkenet i skoa før han legg dei tilbake i eska. Å ta det perfekte /den han er skapt som ut i verda, blir for mykje.

Eg blir glad i Fredrik Welin og folka rundt han. Eg var glad for at den siste boka Mankell gav ut var om korleis det gjekk vidare med denne einsame stabukken.

---

Svenske gummistøvler startar med at huset til Fredrik brenn ned og han blir mistenkt for å ha tent på det sjølv. Fredrik må flytte inn i ei campingvogn som kom til øya i forrige bok. Han eig no ingenting. Unntatt to venstrestøvlar. I brannruinene finn dei ei skospenne fra dei italienske skoa. Eit minne frå noko som var sterkt og fullkome. Welin hadde tenkt at huset skulle overleve han. Det var det stødige som alltid hadde vore der. Det hadde ein verdi. Ein verdi han mangla. Kva har han igjen? Kvifor skal han leve vidare?

Men så var det den uregjerlege Louise som dukka opp i den første boka. Ho som får fram mange kjensler i han. Sinne, frustrasjon og redsel. Det går opp for han at denne utfordrande kvinna treng han og han treng henne. Ho vil at han skal bygge opp igjen. Dette var òg hennar trygge hamn. Merkeleg nok.

Det dukkar opp ein journalist etter brannen. Ho blir viktig for Fredrik. Ho får han til å kjenne seg meir levande, men samstundes er ho på mange måtar svært lik han og utfordrar den personen Fredrik er blitt. Ho gjennomskoder han.

Mankell er ein dreven kriminalforfattar. Dette er ikkje ein krim, men når fleire hus i øysamfunnet brenn ned, utan at dei finn årsaka, byrjar redsla og framandfrykta å krype fram. Det er mange som ikkje er ein del av dei innfødde. Fredrik er ikkje derifrå, men som lege har dei jo hatt behov for han. Men den kvinna som bur aleine og som snakkar så lite, er ho heilt til å stole på?

Det er både vondt og godt å følgje Fredrik gjennom frustrasjon, einsemd, sinne, løgn, reise, fyllekule, sorg og stille lukke. Og så Louise då, korleis vil livet hennar bli? Det skulle eg så gjerne ha visst. Men no er det slutt. Mankell har lagt ned pennen.

Svenske gummistøvler sluttar med desse orda:
Under gulvet i huset, i jorden, lå Giaconellis skospenne begravd i en metallboks. Det føltes trygt å tenke på at den hadde overlevd de voldsomme flammene.
 Det var allerede sent i august.
 Snart ville høsten komme.
 Men mørket skremte meg ikke lenger.

Takk for denne finalen Henning Mankell!
---- 

Tittel: Italienske sko ( Italienska skor)
Forfattar: Henning Mankell
År: 2006
Forlag: Gyldendal

Tittel: Svenske gummistøvler (Svenska gummistövlar)
Forfattar: Henning Mankell
År: 2016 (2015)
Forlag: Gyldendal