lørdag 27. oktober 2018

Uroens bok - det moderne mennesket

Uroens bok av Bernardo Soares er det ikkje lett å skrive om. Det er eigentleg ikkje ei bok. Det er notater og dagbøker. Kapitla verkar av og til heilt uavhengig av kvarandre i skriveform, men samstundes heng dei tett saman.

Eg blei overraska kor godt ein mann fødd i 1888 og død i 1935 kjente tida vi lever i no. Og kjente meg.
Pessoa brukte heteronymer og kalte forfattaren av boka Bernardo Soares. Soares arbeider på eit rekneskapskontor, bur aleine og lever heile livet sitt i nokre få gater i Lisboa.

Notata som er blitt denne boka, er sett saman etter Pessoas død. Undervegs medan eg las Uroens bok høyrte eg eit utdrag frå NRK (2010) om boka. Mellom anna blir Tomas Espedal intervjua. Boka kom på norsk for første gong i 1997. Det var på tide, meinte Espedal. Pessoa er boka ein venta på. Er det brev/essay/prosastykke? Dette er ei moderne bok. Undervegs i lesinga blir eg veldig einig med Espedal. Dette er ikkje ei bok ein les frå start til slutt og er ferdig med det. Denne boka må ein lese litt frå heile tida. Det er stadig nytt å hente. Ho krev konsentrasjon.
For å kunne skrive denne boken har jeg plukket alle blomstenes sjeler, og av all fuglesangs flyktige øyeblikk har jeg vevet evighet og stillstand.
Forfattaren er fødd i Lisboa i 1888, men flyttar til Durban i Sør-Afrika og opplever ca 10 år av oppveksten der. 17 år gamal han tilbake til Lisboa. Her bur han resten livet. Pessoa stiftar aldri familie. Han lever stille og roleg. Gjer sine oversetjarplikter på dagen og skriv litteratur om natta.
Jeg leser og føler meg fri. Jeg oppnår objektivitet. Jeg opphører å være meg og sprer meg utover.
Boka er som ein labyrint. Rommar alt. Har ikkje byrjing, midte eller slutt. Boka kan setjast saman på ulike måtar. Det er vanskeleg å finne kronologien, men dei som har sett saman boka, har valt tema som noko felles.
Uro er det karakteristiske som plasserer dette som eit modernistisk verk. Det er springande og samstundes nakent og nært. Kjennarar meiner at heteronymet Soares er meir lik Pessoa enn mange av dei andre han har brukt.

Einsemd
Kvar dag er sin eigen dag. Det keisame. Rutinen. Det trygge. Einsemda. Den inderste, djupaste einsemda. Pessoa ser det moderne mennesket så klart. Så avkledd.
Min Gud, min Gud, hvem er dette menneske jeg betrakter? Hvor mange er jeg? Hvem er jeg? Hva er dette gapet som finnes mellom meg og meg?
Kvardagsdetaljane. Turen til kontoret. Butikken. Gata. Og brått: Kven er eg? Om litt er det ingen som hugsar meg. Draumane. Det meiningslause.
Kvifor blir eg så fascinert? Trur det er at han gir meg glimt inn i eigne tankar, både dei eg har tenkt og dei som er på veg. Observatøren som ser og set ord på det.I blant undrar eg meg over at han ikkje lever no for han skildrar tida vår så tydeleg.
Jeg går alltid omkring med en fornemmelse av at jeg er på nippet til å våkne.
Det å vere ingen. Det å tole seg sjølv. Fri frå forestillinga. Greier du å leve aleine, kjenne på den store einsemda? Er du slave av den du vil vere? Treng du stadfesting frå andre på kven du er?

Han ønskjer å sjå alt som om det var for første gong. Sjå mennesket slik Gud ser det. Ikkje som fiskarkona eller politimannen. Men så ser han det meiningslause i det og ser dei som figurar i eit teater. For finst dei andre? Eller er det bare eg som har sjel? Er dei like levande som meg? Er romanfigurane like levande?

Treng vi å reise? opplever vi ikkje alt som er å oppleve i den gata vi bur i? Er ikkje det andre det same bare i andre former?

Religion
Pessoa er stadig innom religionen. Vi lever i ei verd utan religionen, men med mykje tru. Eller er religionen der likevel? Er den i barnet? Eller er det Menneskeheten vi trur på?
På den eine sida:
Jeg har aldri hatt en jeg kunne kalle "Mester". Ingen Kristus har dødd for meg. Ingen Buddha viste meg veien. Ingen Apollon, ingen Athene har kommet til meg på mine drømmers fjell for å kaste lys over min sjel.
På den andre sida: 
Jeg ble født på et tidspunkt da de fleste unge hadde mistet troen på Gud, og det på samme tid som deres foreldre hadde beholdt sin - uten å vite hvorfor. Og fordi den menneskelige ånd har en naturlig tendens til å kritisere fordi den føler istedenfor å tenke, valgte de fleste unge Menneskeheten til Guds etterfølger. Jeg er imidlertid av den type mennesker som alltid befinner seg i utkanten av det de tilhører, og som ikke bare ser gruppen de er en del av, men også de store rommene som finnes utenfor og på sidene. Derfor har jeg ikke forkastet Gud like ubetinget som dem, og Menneskeheten har jeg aldri akseptert. 
Slik slit han gjennom heile boka. Han greier ikkje å tru på Gud, men kanskje finst han? Kan vi leve utan draumen om noko utanfor oss? Treng vi den draumen?

Kvinna.
Han skriv lite om kvinna, men tekst 210 og 211 er om å lage seg eit bilete av ei jomfru på pidestallen. han skriv om det skremmande i den jordiske kvinna. Begjæret. Det vemmelege. Det ukontrollerte. Det ekle i at det er gjennom henne vi er fødd. Kvinna som ein har vore så avhengig av. Det gjeld å skape den reine som ein kan elske utan å bli tilskitna.
Jeg kan se deg som jomfru og mor fordi du ikke er av denne verden. Barnet du holder i dine armer har aldri vært så lite at du har besudlet det ved å bære det i magen. Du har aldri vært en annen enn den du er, og hva kan vel du være annet enn jomfru? jeg kan elske deg og tilbe deg fordi min kjærlighet ikke besitter deg og min beundring ikke gjør deg fjern.
Eg måtte tenkje ei stund over desse tekstane. Religionar/kulturar ser ut til alltid å ha eit behov for kontroll over kvinna. Kva er det som har skremd slik ein gong langt der bak som gjer at det ligg i blodet å ville kontrollere henne?
Det seier Pessoa lite om. Men han viser tilbedinga av gudinna/jomfrua/den kjønnslause.

Draumaren
Hvis det ikke hadde vært for at jeg alltid drømmer, og alltid lever i noe evig annet, ville jeg med god grunn kunne kalle meg realist, hvilket vil si et menneske som betrakter den ytre verden som en uavhengig nasjon. Men jeg vil nødig sette navn på meg selv; jeg foretrekker å være mitt litt diffuse selv, og å nyte det pikante i å være uforutsigbare også for meg selv.
Pessoa og eg hadde mange diskusjonar om røynda, draumane og tankeflukta undervegs. I blant gøymer han seg for det verkelege liv, andre gonger er han så i det at draumane blir heilt borte.
Jeg er et menneske som opplever den ytre verden som en indre realitet. Ikke på en metafysisk måte, men med de vanlige følelsene vi forholder oss til virkeligheten med.
Dag Solstad har dratt med seg Uroens bok att og fram til Berlin for han må ha dei beste bøkene med seg der han er. Eg forstår han. Dette er ei bok eg ikkje er ferdig med. Ho må lesast på ny og på ny. Det er så mykje å gruble over. Og ja, eg trur òg ho er av dei beste.

Dett er forresten ei bok som med fordel kan lesast saman med andre for det er stoff til mange interessante samtalar undervegs.
Jeg har vært et geni, skjønt mer i drømmene og mindre i livet.

Alle sitat er frå boka.

--
Forfattar:Fernando Pessoa ( Bernardo Soares)
Tittel: Uroens bok (O Livro do Desassossego)
År: 1997
Originalspråk: Portugisisk
Omsett av: Christian Rugstad
Forlag: Solum

fredag 5. oktober 2018

Småsøtt på Guernsey

Eg likte tittelen "Guernsey forening for litteratur og potetskrellpai." Opptil fleire meinte dette var ei knallgod bok som eg burde lese.
Eg burde kanskje lytte til fordomane mine ved synet av framsida. Men eg vil jo ikkje vere så full av fordommar, så eg las boka.

Idéen er eigentleg veldig god. Guernsey er ein av Kanaløyene som tilhøyrer den britiske krona. Ho blei invadert av tyskarane under krigen. Kjente seg svikta av Storbritannia. Dette visste eg lite om så i utgangspunktet var det mykje å lære her. Boka tar for seg ein periode i 1946. Forfattaren lar ulike stemmer fortelje. Vi skal oppleve krigen frå deira blikk.  Men gjer eg eigentleg det? Opplever eg krigen sin kvardag gjennom breva. Eller opplever eg meir den sjarmerande utanfrå i alt? Tja. Brevskriving er ikkje eit nytt romangrep. Det kunne blitt eit godt grep. Men.
Ja, det er eit stort men. Dette blei lettvint. Det var tragiske lagnader utan at eg tok dei inn over meg. Personane var søte og sjarmerande, men dei blei ikkje med meg i dagdraumane og tankane i den perioden eg las boka. I bøker som kjem under huden, skjer akkurat det. Eg brydde meg ikkje så mykje meir om folka på Guernsey etter denne boka, heller.

Av og til tenkjer eg at ei bok/ tekst minnar meg om ungdommens lesing av følgjetongane i vekebladromanar. Dei var romantiske, men dei trefte ikkje det livsviktige i meg. Det er stor forskjell på å lese og kose seg, og å lese og kjenne at det skjer noko med meg. Eg trur på personane. Eg blir litt justert og kanskje litt klokare. Eg treng begge måtane å lese på.

Konklusjon på denne boka er at fordomane hadde rett. Framsida var eit signal på at dette ikkje var for meg. Eg er i tvil om ho er god nok til å hamne i båsen kosebok òg. Ein god krim er meir kos enn denne.
Boka er filmatisert i 2018.
--
Forfattar: Mary Ann Scaffer
Tittel: Guernsey forening for litteratur og potetskrellpai
År: 2018
Originalspråk: engelsk
Forlag: Vigmostad & Bjørke
Sidetal: 238
Hefta

fredag 28. september 2018

Lethal White. Strike og Ellacott er tilbake

Ok då, så er eg svak for Cormoran Strike og Robin Ellacott. Så svak at eg syntes eg hadde venta lenge nok på bok nummer fire. Altså måtte eg bare ha ho den dagen ho kom ut. På engelsk. Det blei for lenge å vente på den norske utgåva. Eg forhåndsbestilte på Amazon. For første gong. Og der fekk eg ein liten julekveld då boka låg på kindlen min på rett dag. Etter det har eg meldt meg ut når eg kunne. Så vidt hugsa å gå av toget på rett stasjon. Lese medan middagen gjorde seg klar. Hatt boka som sengelektyre og vore glad for at kindleappen på mobilen synkroniserer seg med kindlen. Alle ledige augneblink har vore saman med Strike og Robin.

No pustar eg ut.

Forfattaren Robert Galbraith er eigentleg ei kvinne og heiter J.K. Rowling. Heilt rett. Forfattaren av Harry Potter bøkene.
Forteljargleda hennar er like stor og av og til like ordrik som hjå Harry Potter. Dei tre første bøkene: Når gjøken galer, Silkeormen og Ondskapens kall er meir voldelege enn eg opplevde denne. Plottet i denne er annleis. Sjølve mordet kjem ikkje før langt uti boka, mens vi leiter etter kven som ønskjer å knekke ein politikar ved å kome med truslar og pengekrav. Kan ein stole på det ein psykisk sjuk mann seier? Ellacott og Strike vandrar blant rike kjendisar, politikarar og i radikale protestmiljø. Folk lever på kanten av lova i begge miljøa.
Samstundes som dei prøver å finne svar for andre, greier dei ikkje heilt å finne tilbake til tonen dei hadde i dei tre første bøkene. Boka startar med at Robin giftar seg med Matthew. Ein mann som Strike har lite sans for. Ekteskapet får ein tøff start og Robin ønskjer å skjule tankane sine for kollegaen. Ho veit ka han meiner om mannen. Strike sjølv, ser ut til å ha det greit, men er veldig tydeleg på korleis han vil ha eit forhold med kvinner han er saman med. Aldri to netter etter kvarandre (då blir det fort ei veke og bindingar), aldri "I love you". Han har no møtt ei han trives med, men reglane sine held han. Kor lenge vil slikt vare?

Vi kjem nærmare inn på begge hovudpersonane. Tankane deira om eige liv, om kvifor dei lever slik dei gjer og kva val dei trur dei har.

Boka var ei utfordring for meg fordi ho var på eit ordrikt og frodig engelsk. Det var dialektar og gateslang. Eg gjekk sikkert glipp av nokre gode poeng både i plottet og i historia mellom detektivane. Men samstundes storkoste eg meg, sjekka nokre ord innimellom då eg ikkje forstod samanhengen og raste vidare nedover sidene.

Kvart kapittel startar med eit sitat frå Rosmersholm av Henrik Ibsen. Det kan ein gruble litt over.

Les og gled deg over London, undergrunnen, gravearbeid, mørke gater....

Har du ikkje lese dei tre første bøkene om Strike og Ellacott før, så start med dei. Du har mykje spennande framfor deg.

PS. Eg oppdaga etterpå at boka har over 600 sider..

---
Forfattar: Robert Galbraith (J.K Rowling)
Tittel: Lethal White
Årstal: 2018
Forlag: Sphere
Språk: engelsk
ebok


tirsdag 18. september 2018

Skummande hav, bier, storkapitalen og Hebridane

Eg måtte ein tur til Hebridane igjen. Heldigvis er det skikkeleg haust ute. Når vinden ruskar i trea, er det tid for spenning.


Mange kjenner Peter May sine bøker om Fin Macload. Ein spennande triologi med alt du vil ha av krim, frustrasjon, sorg og glede. Du kan lese om bøkene her.

Denne gongen skriv Peter May like godt, men Fin får bare ein setning i boka. Vi er framleis på Hebridane, det er kokande hav og utilgjengelege øyer. 
Det er skremmande sterke krefter i havet. Det er oppkast. Har du vore redd på sjøen ein gong, kjenner du redsla kome krypande. Vi er så små, reine pinneveden, viss sjøen har bestemt seg. Og har du ikkje opplevd det, er det fare for at du vil kjenne det kome krypande likevel.

Boka startar med at ein mann står på på stranda på øya Harris. Han veit ikkje kven han er, han er våt til skinnet. Ei eldre kvinne kjenner han igjen og viser han vegen mot huset. Der blir han møtt av hunden. Brått seier han namnet på hunden. Altså hugsar han det. Men kven er han? Då han finn ein død mann, blir det verre. Kan gløymsla vere fordi han ikkje orkar å hugse det han har gjort?

Samstundes blir vi kjent med ei sinna tenåringsjente i Edinburgh, Karen Fleming. Ho er sinna på alt og alle. Det siste ho sa til far sin før han tok livet av seg, var "eg hatar deg".  To år etter greier ho ikkje å slå seg til ro med at faren er død og prøver å finne ut sanninga bak sjølvmordet. Sinne, handlekraft og ungdommeleg overmot fører henne ut i farlege situasjonar. 

Så var det biene då. Dei er òg med i historia. Eg lærte både det eine og det andre om dei i løpet av boka.

Midt i spenninga hamnar vi i miljødebatten, storkapitalen og makta. Ka skjer om kapitalen vinn mot naturen? 

Og kven er nå denne rare mannen som bur i campingvogn, har kikkert rundt halsen og påstår at han er fuglekikkar?

Vi blir virvla rundt i opprørt hav.  Historia tok meg. På slutten var eg så redd for dei eg var blitt så glad i at eg nesten ikkje tok meg tid til å fullføre setningane før augo for vidare nedover sidene.

Det gjekk veldig godt ann å vere på Hebridane utan helten Fin òg. Veldig godt. Sjølv om han kan få eit par setningar til, neste gong.

--
Forfattar: Peter May
Tittel: Coffin Road
Utgitt: 2018 
Forlag: Goliat forlag
Ebok

tirsdag 4. september 2018

Kvifor skriv eg? Spør Patti Smith

 Eg skreiv for eit par dagar sidan at eg måtte ha med meg bøker som ikkje trengte djup konsentrajon på den reisa eg skulle på. Altså måtte eg legge igjen ei av dei eg las i.

Den boka som eg ikkje kunne ta med meg, ei heller lese kjapt gjennom dei siste sidene før eg drog, var Patti Smith si bok "Om å skrive".

Denne boka må lesast sakte og med både hjerne og hjarte. Ho stiller spørsmålet "Kvifor skriv eg?"
Vi får bli med henne frå den første setninga i boka:
På ein eller annan måte, medan eg leita etter noko anna, kom eg over......
Og så bygg ho vidare på tankane som kom i gang ut frå det ho fann. Vi blir kjent med korleis sinnet hennar fungerer. Vi går rundt i Paris. Møter både levande og døde. Ho grublar over det å drøyme. Ho fotograferer. Ho les. Ho ser film. Og så byrjar ho å skrive på toget frå Paris til Sète.
Lagnaden har ei hand, men er ikkje handa.
 Så får vi forteljinga. "Inderlegheit". Vi kjenner igjen brotstykke frå vandringa i sinnet til Patti Smith. Men vi er på isen saman med Eugenia. Vi er like einsame som henne. Like mykje på jakt etter kven vi er og drøymer om nærleik til andre. Vi blir glad med henne, kjenner det når ho blir pressa og forstår til slutt. Eller kanskje ikkje. Kanskje eg må lese det heile om igjen.
Kvalitetane som vil hjelpe deg gjennom livet, har du fått frå meg. Kvalitetane som vil gjere deg velkommen  i himmelen, frå mor di.
I siste del av boka grublar ho over kvifor ein er nøydd til å skrive. Kvifor set ein seg sjølv til side, kapslar seg inn og fordjupar seg i einsemda? Kor fann dei sin plass til å skrive? Ho blir invitert til familieheimen til Albert Camus. Kjenner skriveinspirasjon, men samstundes òg dette overmotet.
Det er den avgjerande krafta til eit einskild verk: eit kall til handling. Og eg blir, gong etter gong, overvelda av det overmotet at eg trur eg kan svare på det kallet.
Det er ikkje dilldall med Patti Smith. Ho er på vandring. Ofte aleine. Ho lyttar og ho ser innover. Vågar å vere annleis.
På slutten stiller ho spørsmåla: Kva er oppgåva? Kva er draumen? Kvifor skriv eg? Kvifor skriv vi? Og svarar.

Eg las sakte. Av og til bare nokre liner. Måtte stoppe og tenke. Veit at eg snart må lese ho på nytt for å ha med meg slutten når eg startar på første side.
--
Forfattar: Patti Smith
Tittel: Om å skrive (Devotion)
Utgitt: 2018
Forlag: Samlaget
Innb.