mandag 29. juni 2020

Eit år med Elena Ferrante

Elena Ferrante er ein forfattar eg les med glede. Denne gongen er det spalter frå "The Guardian" som er blitt til ei bok. I eit år skreiv ho helgespalte i avisa.

Det kan vere farleg å samle korte tekstar som var meint for helgelesing i avisa til ei eiga bok. Eg begynte på boka som om eg begynte på ein roman, men fann fort ut at dette er ein liten skatt som eg hadde lyst til å kose meg med. Altså las eg ein eller to spalter, tok ein liten pause og så las eg litt til. Det gjorde at tekstane fekk vekse aleine.
Her er det refleksjon rundt venskap. Er det naudsynt med besteveninne? Blir ikkje det gradering av venskap? Hugsar eg det som skjedde i barndommen eller lurer fotoet meg til å tru det? Det skjøre parforholdet. Om å skrive. Einsemda ved å gå frå ein fest. Språkleg nasjonalisme. Dei ufordragelege. Forteljingar om kjønn. Å vere mor. Osb. Mange tema og mange lesegleder! Heile 51!

Ekstra nyting er språket til omsetjaren, Kristin Sørsdal

Noko er heilt sant: Ein tekst er laga av ord, og jo vakrare utvalet og kombinasjonen av ord er, jo meir forførte blir lesarane. Men samtidig som dei skapar glede, formar orda førestillingar om verda, trenger inn i kroppen vår, breier seg utover, gir skakingar og endringar og formar blikket vårt, kjenslene, endåtil haldningar. (...) Vi forelskar oss i ein tekst også fordi vi kjenner at vi heilt uventa lærer av han. Vi opplever at den levande og rike erfaringa til den som skriv, blir direkte overført til oss.

---
Forfattar: Elena Ferrante
Tittel: Eit år med Elena Ferrante (L'invenzione occasionale)
Omsett av: Kristin Sørsdal (frå italiensk)
Forlag: Samlaget
År: 2020

fredag 26. juni 2020

Taushet


Vi skulle ingen stad. Vi hadde all verdas tid. Eg skulle lese. Lese mykje i all den fritida eg fekk. Eg las mindre enn vanleg. Eg reagerte på andre måtar enn eg trudde. Det var vanskeleg å konsentrere seg. I den tida begynte eg på "Taushet", den sterke romanen til Shusaku Endo. Det tok tid og gjorde til tider vondt.

Vi er i 1660. Ein portugisisk jesuittprest har bestemt seg for å trasse alle åtvaringar og reise til Japan for å vere prest og misjonær for dei kristne der. Japan har stengt grensa for utlendingar. Dei kristne blir forfulgt og torturert på den mest spekulative måte. Men Sebatião Rodrigues er idealist og sterk i trua. Han er den rette til å hjelpe den undertrykte kristne minoriteten. Han kjenner seg mest som ein Jesus på veg for å hjelpe dei trengande.

Han greier å kome seg inn i landet og møter dei undertrykte. Med seg på lasset er Judas.

Frå å vere den overbeviste, blir han meir og meir tvilande. Kor er Gud i all denne ondskapen? Han ber. Han tryglar. Men Gud er taus.
Kyrie eleison. Herre, miskunn Deg. Med skjelvende lepper forsøkte han å presse bønnen frem, men ordene døde på tungen. Herre, jeg ber Deg, overgi meg ikke lenger. Overgi meg ikke lenger til uvissheten. Kan disse ordene kalles en bønn? Lenge hadde presten trodd at bønn var å lovprise Guds navn, men de ordene han talte nå, lignet mer forbannelser. En bitter latter vellet opp i ham. Ville verden gå like uanfektet videre den dagen de drepte ham? Ville sikadene synge videre og fluene fortsette sin dorske surring også etter at han var død? Ønsket han virkelig å lide en slik skjebne bare for å kunne kalles en troens forkjemper?
Presten får lagt ei bygd på skuldrene sine. Trør han på bilete av Jesus (fumie/tråkkebilete), så skal dei sleppe torturen. Fornektar han kristendommen skal dei overleve.
Vegen frå idealisten til den fortvilte og tvilande mannen vi møter undervegs, er sterk. Eg må mange gonger stoppe opp å tenkje på kva er så heilagt for meg at eg ikkje kan trø på det? Kva ville ein idealist i dag gjort i valet mellom overbevisningen og eit liv. Og ikkje minst - kor onde vi menneske er, når vi meiner andre har feil og skal reinske ut vranglæra. Når vi har makt til å trykke andre ned.
Eksisterte Gud overhodet? Om han ikke gjorde det, hvor latterlig var det vel ikke da å ha kastet bort et halvt liv på å krysse havene for å så et lite frø på den ufruktbare øya? Hvor latterlig var ikke livet til den enøyde mannen som ble halshogd til sikadesang på høylus dag? 
 Boka er filma, sist i 2017 av Martin Scorsese (Silence)

Shusaku Endo (1923-1996) var japanar og katolikk. Han tilhøyrte to ulike verdnar og såg begge frå utsida. Som katolikk tilhøyrte han ein svært liten minoritet i Japan. I Japan blei japanarar som tilhøyrte vestlege religionar sett på med skepsis under andre verdskrigen. Og i det kristne Europa, var han heller ikkje ein av oss. 

Denne boka vil sitte i meg lenge.
--
Tittel: Taushet
Forfattar: Shusaku Endo (Japan)
År: 2019 (original: 1966)
Forlag: SolumBokvennen


lørdag 16. mai 2020

Pesten av Camus


  I 1947 kom Albert Camus med boka Pesten. Den skildrar ein algerisk by, Oran, som blir isolert fordi det er pest i byen. 

Det heile startar med at det døyr rotter i mengder og så byrjar menneska å bli sjuke. Feber, byller, pusteproblem osb. Hovudpersonane er legen Rieux, Grand byråkraten som leitar etter dei rette orda, den framande Tarrou, journalisten Rambert og Cottard, mannen som har ei lyssky fortid.

Kva skjer med menneske som blir isolert frå andre og får bare vere i byen? Det kjem ikkje tog eller båtar inn. Det er vakt rundt byportane. Og blir ein i familien sjuk, hamnar du i tillegg i karantene og kan ikkje gå ut blant folk. Rundt deg døyr menneska som fluer. Legane kjemper for harde livet, men det manglar vaksine og det dei bestiller utanfrå, kjem ikkje når dei treng det,

Nokre menneske blømer i dette intense livet, andre blir deprimerte. Nokre trur det må vere ei straff frå Gud, andre at det er slik livet kan vere. Nokre gjer ein innsats for å kjempe i mot spredningen, andre vil bare kome seg ut av byen. Der ute er kjærasten, ektefellen, familien og livet. Tenk om den andre ikkje er den ho/han er blitt i draumane til den innestengte? 
".....Men jeg må likevel si: Dette handler ikke om heltemot. Det handler om ærlighet. Det er en tanke som kan virke latterlig, men den eneste måten man kan bekjempe pesten på, er med ærlighet." "Hva er ærlighet?" spurte Rambert, nå var han alvorlig. "Jeg vet ikke hva det er i sin alminnelighet. Men i mitt tilfelle vet jeg at det betyr at jeg gjør jobben min"
Det var mykje i denne boka som stemmer med slik vi har det i dag, så kanskje Camus viser at pest er pest til alle tider. 
Han får tydeleg fram kampen mellom det onde og det gode. Vil det onde vinne? Pesten ligg på lur, sjølv etter at den er slått ned. Ein dag bryt den til på nytt, når vi minst ventar det. Det onde er der alltid.
Rieux er like nervøs for at folk skal slappe av når dei opnar byen, som vi er i dag. Dei fann ein vaksine, men vil den hjelpe i neste omgang. 
Et hederlig menneske er han som nesten ikke smitter noen, han glemmer seg minst mulig. Det er litt av en viljeanspennelse som må til for aldri å glemme seg!
Ei bok verd å lese!

Solum Bokvennen trefte godt med å utgje boka på nytt akkurat denne våren. 

---

Forfattar: Albert Camus
Tittel: Pesten
Omsett frå fransk
Omsetjar: Christine Amadou
Forlag: Solum Bokvennen
År: 2020
ebok- loc 4005
 

tirsdag 28. april 2020

Aldri blir døden den same

Denne nydelege boka av Jon Fosse er todelt. Dei første 16 sidene handlar om at eit barn, som skal heite Johannes, og bli fiskar, blir født.
Resten av boka handlar om at ein gamal mann, som heiter Johannes og har vore fiskar, døyr.
Og dei sidene gjev oss eit anna bilete på døden. Dette biletet møter vi i fleire av bøkene, men eg har ikkje lese det så, kanskje det er feil å seie det slik, men det er så vakkert. Så ekte og for meg truverdig.
Havet blir heilagt. Havet det uendelege som bare er. Kanskje er havet eit ekstra sterkt bilete for oss som lever ved havet. Som har stått ved havkanten og sett det uendelege. Drøymt oss ut, sett kor små vi er og kor sterkt havet er.

Johannes opplever at det ein spesiell dag. Han møter bestekompisen, Peter igjen. Tenkjer i to sekund at det er rart for Peter er vel død? Men han blir meir opptatt av korleis Peter ser ut på håret. Han treng eit klipp og dei to har klippa kvarandre gjennom eit langt liv. Han syns Peter gjer rare ting, men han er med på det. Han ser verda både utanfrå og innanfrå.

No er du òg død Johannes, seier Peter I dag tidleg døydde du, seier han Og sidan eg har vore din beste venn, så vart eg send for å hente deg, seier han 
Men kvifor har vi fiska krabbe? seier Johannes Du måtte venje deg av med livet, noko måtte vi berre gjere, seier Peter 
I boka U Alminnelig av Kjell A. Nyhus skriv han om Fosse og havet. Om det heilage havet. Han minnar oss om at båt, sjø, fisk, strand, lys er Jesufortellingane sine rekvisittar. Og dei kjem igjen og igjen i Fosse sitt forfattarskap.
"Å lære å dø. gjør ikke verden mindre, men åpnere. God litteratur utvider virkeligheten. Den lille døden fordrer et visst mot, for det handler om å slippe taket. Det handler om tillit. Det finnes en stabil grunn i dypet av alt Fosse skriver. Det er noe som bærer; det hellige hav" (s.90 i U Alminnelig av Nyhus).

Eigentleg har eg bare lyst til å seie: LES, LES! Dette er Fosse for deg som ikkje tør lese Fosse.

--
Forfattar: Jon Fosse
Tittel: Morgon og kveld
Forlag: Det norske samlaget
Årstal; 2000 (mi utgåve er hefta og frå 2001)

mandag 6. april 2020

Den som inte ändrar sig, blir en annan

Overskrifta er frå G. Ågren.

I mørkaste vinteren byrja eg på to bøker samstundes. To bøker eg måtte ta inn over meg sakte. Tygge innhalde og la orda synke inn i meg.

Bøkene er ulike, men på kvar sin måte svingte dei innom kvarandre og gjorde at eg likte å saktelese dei saman. Begge bøkene er slike som eg må lese med blyanten i handa.

Helge Torvund: Livsfylde Betraktningar frå ei nysgjerrig sjel.
Boka fekk eg i gåve og den har ei  filosoFISK helsing på første side. Og eg smilte tilbake til filosoFISKEN og var klar.
Dei fleste tekstane er tidlegare publisert i Klassekampen.

Eit barn er nysgjerrig, men forsvinn det nysgjerrige sinnet på veg mot vaksen alder? Korleis skal vi halde nysgjerrigheita i live?
I første kapittel siterer Torvund frå J. K. Stefánssons roman Sommerlys og så kommer natten. "... Gamle sagn forteller at mennesket ikke må se på Gud, for det blir dets bane, noe lignende gjelder nok det vi søker etter - selve det å søke etter meningen, et endelig resultat ville berøvet oss det."

Torvund bruker eigen poesi og andre sine tekstar, nye og gamle, blanda inn i betraktningane han har undervegs. Det vidar ut og gjev fleire bilete i sinnet mitt. Og det førte til at eg måtte notere ned forfattarar eg ville sjå nærmare på, dikt eg ville finne ut meir om. Altså måtte dette gå sakte. Ettertanken og det utenkte måtte med.

Her er om å skrive om det vanskelege og vonde, kjøleskapsmagnet-visdom, å forandre rama eg tenkjer i, vaken merksemd, sjelsord, tre, hud, sjølvet, hast, stilla, ro, uro, meining, tida, pust og puls.... Det er tekstar som snakkar til hjarte, til kroppen og tanken.
Den som inte ändrar sig,/ blir en annan (G. Ågren) 
Boka er no full av strekar og smånotat. Ho ligg ikkje langt unna så eg rekk henne når eg treng lese noko om att, eller til å lese og samtale med andre rundt (når denne merkelege isoleringstida er over).


Kjell Arnold Nyhus: U Alminnelig - Jon Fosse og mystikken. 
Boka er frå 2009, men eg oppdaga ho ikkje før eg las første del av Septologien til Jon Fosse no i vinter.

Jon Fosse har fortsett med dei same tema gjennom heile forfattarskapet. Han går bare djupare. Lys, mørke, hund, engel, mennesket, kunsten, stilla, undringa... alt er der framleis. Så boka treff i 2020 òg.
Kjell A. Nyhus er teolog og han får godt fram den kristne mystikken og ulike måtar å sjå Gud på. Fosse er tydeleg på at det er mykje som ikkje kan seiast, mykje det ikkje finst ord for. Gud er fjern og veldig nær. "Gud er et Ord, et usagt ord" sa Mester Eckhart. Og mester Eckhart vises det ofte til i teksten. Koblinga mellom Jon Fosse og Eckhart er tydeleg.

Nyhus får fram djupna i Fosse sine tekstar på ein fin måte. Eg finn meir enn før, og eg får lyst til både å nylese tekstar eg har lese og gler meg ekstra mykje til neste bok i Septologien. Denne boka er òg full av strekar og smånotat etter lesing. Ei bok som vil ligge klar ved sida når eg les Fosse framover.

Boka startar med eit utdrag frå Aftonlandet av Pär Lagerkvist:

Överalt, i alle himlar finner du hans spår
alle rymder är fyllda av hans hemliga tecken,
alle höjder, alla djup av hans skrift, som han bara själv kan tyda.

Og väldiga, varför lär du oss inte läsa din bok.
Varför för du inte ditt finger utefter tecknen
och lär oss stava och förstå så som barn.

Nej, det gör du inte. Nogon skolmästare er du inte.
Du låter det vara så som det är. Obegripeligt så som det är.

Det er slik vi møter menneska hjå Fosse. I møte med kvarandre, med livet og trua. Den ordlause samtalen. Lar oss finne gjenklang, ofte ordlaus gjenklang. Vi veit bare at slik er det. Men orda er der ikkje. Og det er meir enn vi greier å ta tak i.

---
Forfattar: Helge Torvund
Tittel: Livsfylde. Betraktningar frå ei nysgjerrig sjel
År: 2019
Forlag:Jæren Forlag
-
Forfattar: Kjell Arnold Nyhus
Tittel: U Alminnelig. Jon Fosse og mystikken
År: 2009
Forlag: Efrem forlag