fredag 16. august 2019

Svikne dagar - sterk Ferrante

Denne boka har eg begynt på eit par gonger, men tenkt at eg ikkje orkar historiar om kvinner som sit igjen etter at mennene går. Men så var det jo Ferrante då. Ho vil garantert noko meir enn å skildre ei vanleg "eg-er-forlatt-stakkars-meg"-historie. Og det var akkurat det ho gjorde. Skreiv så det svei.

Svikne dagar er bok nr 2 frå Elena Ferrante, denne hemmelege forfattaren frå Napoli.

Temaet er velkjent. 38 år gamle Olga blir forlaten av mannen sin etter 12 års ekteskap. Han har funne seg ei yngre kvinne. Han går ut døra og ho sit att med 2 ungar og hunden. Ikkje har ho jobb for dei har satsa på karriera hans og nokon må ta seg av ungar, hus og rekningar.
Olga og mannen har alltid diskutert dempa. Ho har aldri brukt sinnet sitt. Men no raknar det. Ho er sjalu. Ho er rasande på alt og alle. Ho fornedrar seg sjølv. Ho sloss. Venene trekk seg unna. Ho mistar grepet på livet og med seg i fallet drar ho to ungar og hunden.

Det var til tider vondt å lese. Kvar setning svei og eg ville stoppe henne. Eg måtte legge boka frå meg og gjere noko anna for å få puste. Men så måtte eg vidare. Dette er rått og direkte om eit menneske på randen. Eit menneske i livskrise.

Denne boka gjorde meg ikkje til mindre Ferrante-beundrar for å seie det slik.
--
Tar med litt om skrivemåten til Ferrante - og Knausgård.

Knausgård - Ferrante
James Wood samanliknar Karl Ove Knausgård og Elena Ferrante i boka "Slik virker litteraturen". Dei er på mange måtar heilt ulike. Den eine skriv sjølvbiografisk og er godt kjent, den andre om oppdikta personar og få veit kven forfattaren er.
Den mest nærliggende forklaringen kan være at i begge forfatterskapene fornemmer leseren en forfriskende radikal uskyld, en sterk vilje til å bruke litteraturen til å avdekke sannheter, en interesse for å renovere eller til og med sprenge de tradisjonelle formene, uten samtidig å gi opp realismens tradisjonelle prosjekt, alltid grådig på mer liv. Disse to forfatterne ser ingen grunn til å velge mellom virkelighetshunger eller fiksjonshunger (Knausgård er full av kunstferdighet, Ferrante er full av virkelighet). Deres prosjekt, deres mål, deres steinbrudd er det Ferrante kaller "autensitet", som hun setter opp mot ren og skjær virkelighetsnærhet.
Og metodene varierer, men resultatet er det samme: "et medium for dypt og alvorlige undersøkelser av det menneskelig problem".
(James Wood: Slik virker litteraturen (2018) s.23)

---
Tittel: Svikne dagar
Forfattar: Elena Ferrante
Omsett frå italiensk av: Kristin Sørsdal
Utgitt på norsk 2017 (Italia: 2002)
Forlag: Det Norske Samlaget
ca 200 sider
-
ebok

onsdag 14. august 2019

Ut av ensomheten


Kan vi i lengda leve i to verder? Den verkelege og den vi drøymer oss vekk i? Gjer denne todelinga at vi ikkje er tilstades i det livet vi kunne ha levd? Og korleis hadde livet blitt om eg tok eit anna val, om noko anna hadde skjedd? Ville eg blitt ein heilt annan?

Vi møter ein vanleg familie med mor, far og tre barn. Marty, Liz og Jules. Brått blir alt endra. Foreldra døyr i ei trafikkulukke og ungane hamnar på internatskole. Her har dei kvar for seg nok med å finne sin eigen veg ut av sorga og leite etter fotfeste til framtida. Jules som er minstemann, kjenner seg svikta av søskena og han går frå å vere den eplekjekke, vågale guten, til å bli redd og inneslutta.
På skolen møter han den mystiske Alva. Ho har òg ting i livet å slite med, men fortel svært lite. Venskapet dei i mellom er sterkt, men dei sviktar kvarandre på ulike vis i redsle for å såre seg sjølv. Dei mistar kvarandre etter vidaregåande, men for Jules er ho den store kjærleiken han drøymer om.

Jules, som er hovudpersonen, slit med å finne ut kva han vil etter artium. Han prøver å bli det faren ønskte, men greier ikkje å vere heilt til stades i det heller. Han har vanskar med å knytte seg til andre. Han kjenner det ofte som å vandre i ein skog og ikkje finne ut av den. Ofte drøymer han om korleis det kunne ha vore, viss....

Kontakten mellom søskena, dei ulike vegane dei vel ut av sorga og inn i livet er ein viktig del av forteljinga. Kan ein kome uskadd gjennom slike djupe tap i livet?
Det er bare du som har ansvar for deg og livet ditt. Og hvis du bare fortsetter å gjøre som du alltid har gjort, kommer du aldri til å få noe annet enn det du alltid har fått
Dette er ein kjærleiksroman. Her er død, romantikk, meininga med livet, einsemd osb., men det blir ikkje søtsuppe. Det blir ei så god forteljjing at eg flytta inn i historia. Tenkte på Jules medan eg handla, laga mat og gjekk tur. Livet hans opptok meg. Og korleis kan ein handtere den grunnleggande einsemda inni seg?

Benedict Wells var heilt ukjent for meg, men eg har no oppdaga at denne tyskaren, fødd i 1984, har ei stor lesarskare, særleg blant dei unge. Han er blitt samanlikna med John Irving og har tatt forfattarnamnet Wells frå ei av bøkene til Irving.
Eg les gjerne meir av han.

---
Tittel: Ut av ensomheten
Forfattar: Benedict Wells
Omsett frå tysk av: Ute Neumann
Forlag: Press
Utgitt: 2018

ebok

fredag 9. august 2019

Brunst, brennevin, bøker - og mykje meir

Kva er det med desse islendingane? Dei er ca 340.000, bur på ei ustabil øy med jordskjelv og vulkanutbrot. Det er lange, mørke vintrar og korte, men lyse somrar. Her les dei bøker om dei bur langt frå folk og er like tause som fjella rundt seg. Mødre sender diktbøker til tenåringssøner. Koner kastar bøker etter ektemenn. Ektepar les høgt for kvarandre. Det blir sitert både frå dikt og romanar for å få sagt det ein eigentleg prøver å seie.
Er det alt dette som gjer at det stadig dukkar opp spennande diktarar frå denne øya ute i havet? Det er mykje brunst og brennevin for å overleve i mørkret, men det er ikkje nok. Det må ord og himmel til.

Eg har endeleg oppdaga Jón Kalman Stefánsson og er blitt oppslukt. For ei skriveglede! For nokre formuleringar! For ein forteljarkunst!
Eg har lyst til å sitere og sitere frå boka. Her er så mange skattar å samle på.

Boka startar med at Sigvaldi ramlar ned frå ein stige. Han er husmålar i Stavanger. Medan han ligg der på bakken, byrjar han å tenke på dottera, Ásta. Og så er vi bakover i tid. Vi får intenst med oss augeblinken ho vart skapt. Det er heftig det som foregår på kjøkkenbordet og i senga. Foreldra til Ásta er Sigvaldi og Helga. Helga ei vakker femme fatale. Sigvaldi ein fiskar. Dei er ektefolk, elskar kvarandre, men, som Helga seier, ho blei ikkje temd i rett tid slik at ho greier å vere ektefelle og mor. Ho reiser frå alt og det går etter kvart ikkje særleg godt med henne.
Med det samme det første minnet har slått rot i bevisstheten, slutter vi å sanse og tenke lineært, og etter det lever vi like mye i tiden som er gått, som i tiden vi befinner oss i.
Ásta veks opp hjå ei snill fostermor, men blir sendt langt ut på bygda for å lære å temme temperamentet sitt. Her møter ho Josef, ein ung gut som òg skal jobbe på denne aude garden. Han blir den første Ásta opnar seg for. I tillegg til bonden, Arni, bur Kristin, mor hans der. Skildringa av korleis ho vandrar  mellom ulike tider, er ei nydeleg skildring av demenssjukdommen. Perioden her i Vestfjorden, er med i heile historia om Ásta.
Sigvaldi ser på glasset sitt og rister på hodet. Så urimelig at flasken er tom. At glassene tømmes, setninger tar slutt, dagen ebber ut, drømmene løser seg opp. At kyssene ikke vare evig, at vi er nødt til å dø, at hundene våre dør, kattene, naboene, maken, barna våre, barnebarna; at uansett hvordan du gradbøyer dagen, så blir det til slutt natt.
Det må mange folk til for å fortelje historia om Ásta, folk eg blei glad i. Så glad i at eg hadde lyst til å skrike nei, når dei gjekk på trynet. For den kunsten kan dei. Her er det lengt etter den store kjærleiken og redsla for den same kjærleiken. Redsla for å miste fridomen. Redsla for at dette kan ta slutt. Her er det brunst og ønske om nærleik.
Og korleis kan ein leve gjennom vinteren på Island utan brennevinet? Og kor gjer ein av seg når alt går galt?
Når det finst menn som kan skrive så vakre brev om kjærleik og sakn, så - ja, så raknar den vesle skorpa av tryggleik ein gong til.
Ville det vært beboelig på denne planeten, hvis det ikke fantes bukselommer?
Undervegs i historia om Ásta, begynte eg å tenkje på Kristin Lavransdatter av Sigrid Undset. Det er svært mykje som er ulikt, men det er desse sterke kjenslene som trør over andre for å bli tilfredsstilt. Og som ikkje er tilfreds då heller.
Savn. skyldfølelse. Selvbebreidelse. De tre skytterne som alltid treffer så bra, og rett i hjertet
Dei tre skyttarane er der. Heile tida og treff godt. Både i fortid, notid og framtid.

Det dukkar opp ein forteljar i boka. Han held tak i trådane, men kven er han eigentleg? Og trengte vi historia hans på slutten?

Desse folka som prøver å fikse livet sitt så godt dei kan, dei var verkeleg verd denne forteljargleda av ei bok. Eg storkoste meg og gler meg til meir frå forfattaren.
Og finnes det noe vakrere enn lyset fra et fyr - en sterk lysarm som ikke bare kløver mørket, men som også slynges ut i den mørke natten for å veilede og i blant berge liv? 
---
Tittel: Historien om Ásta
Forfattar: Jón Kalman Stefánsson
Omsett frå islandsk til norsk av Tone Myklebost
Forlag: Press
ebok

Andre bøker av fofattaren: Gutten og Sommerlys og så kommer natten

tirsdag 30. juli 2019

Stillheten og skriket. Tanker om tro og eksistens

Notto Thelle er ein klok mann eg gjerne lyttar til. Boka Stillheten og skriket kom ut i år.
Det er ei lita bok sjølv om ho er på 230 sider. Formatet gjer at ho er lett å ta med seg i veska. Lett å plukke opp, lese litt og tenkje meir.
I starten av boka viser han til den stoiske keisaren og filosofen Marcus Aurelius (121-180 e.Kr) som skreiv den vesle boka Meditationes (Stille ettertanker). På norsk har boka fått tittelen Til meg selv. Den stille ettertanken er det han søker. Vi startar livet med eit skrik. Stilla og suset frå mor sin mage er over. Mellom skriket og stilla leitar vi resten av livet etter ord og tankar. Vi snakkar, lyttar. Kanskje den verkelege samtalen byrjar når siste ordet er sagt?
Kan vi lære oss å fornemme lyden av ei harpe utan strengar? Har det moderne livet tatt frå oss stilla og ettertanken? Hiv vi oss over mobilen straks det er ein pause? Greier vi å lese konsentrert over lang tid utan å la oss forstyrre? Kor lenge kan eg sjå på fjorden og la tankane vandre utan å høyre det vesle plinget om merksemd frå mobilen?

Thelle bruker litteraturen, både nytt og gamalt, for å vise meir enn det som står i bokstavane. Få oss til å la teksten leve vidare etter punktumet. Får meg til å tenke ein gong til over tekstar eg har lese før.
En god fortelling er som en katedral. Du lokkes inn i helligdommen, overveldes av rommets skjønnhet, nyter strukturene i søyler og hvelv. Du bøyer deg, hvisker kanskje en bønn eller ønsker at du kunne be, men retter deg opp igjen. Du befinner deg i en verden der alt er på plass, himmel og jord, tid og evighet. Det er klare linjer, mening og helhet tydes gjennom bilder og tekster. Men blir det for tydelig?(---)Men den som gir seg tid i katedralen, vil etter hvert oppdage mer. Det dukker opp sideskip og skjulte hvelv, små kapeller med altere for helgener og lokale helter. Man blir var det mørke lyset som siver ut fra skyggene. Man hører etterklanger av musikk og tale. Noe hvisker mot en fra hvelvene. Er det ekko fra glemte tider? Tanker som aldri kom helt frem i lyset, drømmer det ikke var plass til ved alter og prekestol, tolkninger som fortsatte å tale der tekstene satte punktum?
Ka er eigentleg bøn? Vår samtale med oss sjølv? Ei bøn til vår eiga sjel som kjelde til energi? Ein form for meditasjon? Søken etter velvære?
Men blir ikkje desse bønene fattigslege? Kor er skriket, sukket, klagesongen? Thelle spør, undersøker og ettertanken er i gang hjå meg. Ka er bøn?

Boka bruker tid på Arnulf Øverland og diktinga hans. Kvifor skriv fornektaren Øverland om Kristus? Kva var det med Jesus? Ingvar Ambjørnsen sine bøker, særleg Opp Oridongo, får òg ein stemme til ettertanke.

Teksten om venen Bjørn Boyesen, har eg lese fleire gonger. Ein organist som ikkje trur, men som elskar kyrkjemusikken. Fryden over at tekst og musikk samspelte.
Evigheten var for ham å høre med i den store sammenhengen, i slektens gang og i musikkens levende univers.
Han avsluttar med at det byrjar å bli ei bøn det her. Dette møtet mellom ytterpunkta stilla og skriket. Kontrastane i livet. Godt - vondt. Smerte - fryd. Forsøket på å lytte etter orda i både skriket og stilla.

For meg blei dette ei stor bok. Ei bok som fekk meg til å sitje stille og la orda synke. Ei bok som eg måtte lese stykkevis og stadig trengte å lese høgt frå. Både til meg sjølv og til den som ville høyre. Ho blir nok liggande framme ei god stund.
Jeg må ha plass til troen og tvilen, drømmene og mismotet. Jeg må gi rom for agnostikeren i meg, jøden, buddhisten, muslimen, hinduen, animisten, humanetikeren og kanskje ateisten. Ingen er helt fremmede, for de følger meg i mine indre samtaler, de inspirerer og utfordrer meg, prøver troen og inviterer meg til å lete etter et språk for tro jeg selv kan tro på.
Notto R. Thelle er prest og professor emeritus ved Det teologiske fakultet, Universitetet i Oslo. Thelle har skrive bøker om teologi, spiritualitet og møtet mellom kristendom og austleg religion.

Eg har tidlegare skrive om boka: Gåten Jesus
---
Tittel: Stillheten og skriket.
Forfattar: Notto Thelle
Språk: Norsk (bokmål)
År: 2019
Forlag: Vårt Land forlag

mandag 29. juli 2019

Tett inntil dagene - Mustafa Can

Mustafa Can si fortelling om mor har eg hatt i CD-hylla mi i mange år. Det var liksom aldri tid for akkurat den boka. Men i sommar kraup ho fram, 11 år etter at ho kom ut på norsk. Lange bilturar og lydbøker er ein god kombinasjon.

Vi møter forfattaren Mustafa Can som sit på dødsleiet til mor Güllü. Kven var ho eigentleg denne kvinna som hadde fødd 15 barn og mista 7 av dei? Korleis hadde ho det i eit land der ho ikkje kunne språket og kulturen? Mor Güllü er fødd i Kurdistan, blir mor tidleg og lever eit fattig bondekoneliv på den kurdiske landsbygda. Med håp om ei betre framtid, blir faren arbeidsinnvandrar i Sverige. Her arbeider han doble skift som reinhaldar for å få nok til å leve og til å sende til storfamilien i Kurdistan. Etterkvart bestemmer han seg for å hente kone og barn til Sverige. Han greier ikkje leve utan dei, men det er bare for nokre år. Dei skal tilbake til landsbygda. Det er der dei skal bli gamle og døy.

På 1970-talet kjem dei. Mustafa er 6-7 år og han og søskena sklir fort inn i det svenske samfunnet med skole, fotball og bibliotek. Mustafa skammar seg over mora som barn. Vi har alle "sett" henne. det er ho med kåpe og skaut, gjerne med handleposar og fleire ungar på slep. Nokon må vere med for å tolke og lese. Ho er eldre enn dei andre mødrene og ho kan ikkje kommunisere med dei. Men ho lagar den beste maten, sjølv om det er på ei "kukplate" eller bakar brød på grillen på terrassen midt på vinteren.
Ho er analfabet og historia om korleis ho lærer å skrive namnet sitt slik at ho kan hente barnetrygda, er herleg.
Når dei er på ferie i landsbygda i Kurdistan, er det ho som er den kloke, den som kan skrive namnet sitt, måle blodtrykket på dei andre kvinnene, fortelje gode historiar, dele ut gåver og vere den dei elskar.

Men kven var mor eigentleg? Ho er den som elskar, Ho som tar seg av deg. Ho er bare der. Rundt deg. Mustafa spør mor, spør far, spør dei som vaks opp med henne, dei som levde i hus med henne. Kven var mor?

Dette er ei bok om utvandring. Om ikkje høyre heime og om å bli ein del av eit nytt samfunn. Om språket som blir hinder for kommunikasjon. Om å gjere si plikt, om skam, einsemd, sorg, identitet. Og mykje om den grenselause kjærleiken.
Eg snufsa, tørka tårer, kjørte bil, tenkte på eiga mor, på klassereisa og på alt som ikkje blir sagt. Forfattaren viser ofte til Moberg sine bøker om utvandringa frå Sverige til Amerika. Kjenner seg igjen i dei.

Ei nydeleg bok.
--
Forfattar: Mustafa Can
Tittel: Tett inntil dagene
Omsett frå svensk av Johann Grip
Forlag: Cappelen Damm, 2008
Lydbok. Lese av Duc Mai-The