søndag 13. september 2020

På vandring, lengtande og samstundes vitande. Patti Smith.


Patti Smith segla forbi syttiårsdagen sin (30.12.2016) og inn i det nye året med konfetti opp til anklane. Men før det må ho gjennom Apens år 2016.

Det er dette året verda blir merkelegare og merkelegare. USA, fridomslandet for mange, vel ein ny president. Ikkje akkurat ein Patti Smith ønska seg. Vi andre er vel framleis litt mållause til det som skjer. Mista verda USA?

Men så var det apens år, altså namnet på året etter kinesisk astrologi. Og Patti Smith. Eg innrømmer at eg ikkje er så vandrande innan punkrock så ho var ukjend for meg. Heilt til eg for nokre år sidan såg ho på tv. Trur det var Skavlan. Eg blei fascinert. For ei kvinne! Eg fann Sanka ull og blei dregen inn i landskap mellom draum og kvardag. Seinare fekk eg M.Train i gåve fordi boka hadde fått gjevaren til å tenke på meg. Då las eg på ein ny måte og tenkte på Patti Smith på ein annan måte. Eg fann musikken. Her var det noko som gjorde meg lyttande.

Eg har lese Just Kids, ei bok eg ikkje har blogga om, men det skal eg nok gjere for den gjorde meg eigentleg mållaus over Patti Smith. Eg har lese  Om å skrive. Og så altså denne. Denne tok tid. Ho fekk meg til å stoppe opp. Måtte reflektere over eigne møte med døden. Ho prøver å snakke med Sandy som ligg der og døyr. Prøver å nå inn til han utan å vere fysisk til stades. Brått var eg på 80-talet og dødsleiet til ei god veninne som ikkje skulle bli meir enn 25. Samtalane i natta med ei eg ikkje visste om høyrte det eg snakka om. Uroa hennar då eg slapp taket i handa. Vegen mot det endelege. Og trua på nye samtalar. Noko anna. Dette trengte eg tid på før eg kunne gå vidare i boka.

Så kom alle dei andre eg har mista. Eg måtte puste.  Og så dei eg kanskje mister snart. Alt dette måtte eg arbeide med medan eg las Apens år. Patti Smith skriv slik at eg er usikker på når ho er i draumar og når ho er i det verkelege livet. Eg er faktisk usikker gjennom heile boka. 

Det er to av deg, seier ho igjen og forsvinn ut av bildet. - Éin vandrar rundt i verda , éin vandrar rundt i ein draum.

Patti Smith er stadig på vandring. Dette er ikkje ei kvinne på 70 som bur i New York og har tenkt å vere der til ho døyr. Ho er ein vandrar. Ho og polaroidkameraet. Kanskje har ho dei fleste tinga sine ein stad, men ho er jamnt på reise. Ei av reisene er til Sam Shepard. Han blir vi òg kjent med i Just Kids (og ja, det er skodespelaren, regissøren og forfattaren Sam Shepard). Ein Sam som har ALS og som kjempar dei siste kampane i livet. Han døyr i 2017. Vi blir med i kampen for livet. Og etterlivet.

- Kva er eigentleg verkeleg når det kjem til stykket? spurde Sam for ikkje lenge sidan. - Er tida verkeleg? Er desse døde hendene meir verkelege enn hendene i draumar som kan kaste ein lasso eller snu på eit ratt? Kven veit kva som er verkelg, kven kan vite?

Patti Smith er blitt ei eldre kvinne. ho ser på livet, undrar seg, møter det med både fantasi og hard verklegdom. Ho er gamal og ho er ung. Klok og undrande. 

Eg anar ikkje om denne boka er god eller dårleg. Eg veit bare at ho sendte meg ut på ei reise som var full av kjensler. Og kanskje var ho heilt slik Patti Smith ville ha ho. Eller kanskje ikkje. Eg har i alle fall besøkt mine døde og hatt ein alvorsprat med livet.


tirsdag 1. september 2020

Åh, desse lesande og fiskande islendingane!


 Eg blir litt mo i knea av desse litterære islendingane. Her dreg dei på fiske med Dante i sekken. Fell i stavar over eit dikt midt i fileteringa og samstundes er livet så innvikla å finne ut av.

"Fiskene har ingen føtter" og "Omtrent på størrelse med universet" er to bøker om Ari, livet i dag, forfedrane og formødrene hans. Begge er samla i boka "Romanene om Keflavik" 

Eg har lese fleire bøker av Jón Kalman Stefánsson (Gutten, Sommerlys og så kommer natten, Historien om Ásta) og det er stor lesefryd kvar gong. Det var desse romanane òg. Eg flytta til Keflavik i tankane ein periode. Drog på fiske, var fortvila med med kvinnene som såg at fisket åt opp draumane. Samstundes som fisket var så viktig for den unge nasjonen. Sjansen til å greie seg sjølv, trass alt. Og eg heia på desse unge mennene med draumar og dikt i seg.

I Keflavik hadde amerikanarane militærbase. Det var eit svik å jobbe der, samstundes som det òg var ein draum om fridom der. På basen hadde dei andre drikkevarer, matvareutvalet var større osb. Islendingane kunne drikke sprit, men øl var forbode heilt fram til 1989!

I Keflavik finnes det tre verdenshjørner: vinden, havet og evigheten."

Hovudpersonen i bøkene er Ari. Vi møter han første gongen då alt har rase saman rundt han. Han har reist frå kone og tre barn og veit ikkje heilt kven han er og kva han vil. Han har tidlegare gitt ut ei diktsamling, men sluttar av med skrivinga av eigne bøker. Han dreg til København og blir redaktør for moderne sjølvhjelpsbøker. Han gøymer seg i eit travelt redaktørliv og vil helst gløyme. Men så blir faren alvorleg sjuk og Ari innser at han må reise til Island og sin eigen historie. 

For å forstå kven Ari er, må vi bli kjent med besteforeldra og foreldra og deira liv frå dei var unge med store draumar til dei døyr. For det som har varig påvirkning på mennesket, går i arv i generasjoner. Derfor kjemper ofte familier med de samme trollene, generasjon etter generasjon, helt til - og hvis - noen greier å bryte den onde sirkelen. Da sprekker trollene, det blir lettere å leve. Og dø.

Ari kjempar med trolla, vil helst vri seg unna, finne andre forklaringar på det som skjer. Får ikkje til å skrive for då må han ha noko å seie. For den som ikkje kan gje oss nye auge, gjennomlyse livsløgna, svika og urettferda, burde ikkje skrive. Vakre ord er ingenting verdt dersom de ikke gjør oss til bedre mennesker.

Stillheten, sier Tryggvi til slutt. Ja, sier Oddur. Tryggvi: Stillheten. Oddur: Ja ja. Tryggvi: Jeg tror jeg kan høre evigheten.

Men orkar han å snakke med den alkoholiserte faren som alltid har vore taus? Orkar han å møte livet han levde før han flykta. Eller var det ikkje flukt, men ei endring som måtte til i livet? Det er sterke historiar om det å vere ung, forelska, bli lokka, full og fortvila.  

... og fordi onkel ikke ser ut til å ha en anelse om at matoppskrifter har erstattet Maria-bønner, kokker har erstattet prester og psykologer. Har du mistet Gud? Kutt da en kylling i åtte deler, brun den i olje i pannen, krydre den med salt og pepper, strø ørlite hvetemel på bitene og la dem steke - mer senere.

Det er ein "jeg-person" som heng med Ari. Ein vitande forteljar. Han blir Skybert i forteljinga. 

Er det flukt? Jeg har spurt meg selv de samme spørsmålene. Det er rart, søster, at man ikke umiddelbart kjenner forskjellen på flukt og motet til å endre livet sitt. 

Å bli med Ari på reisa bakover og samstundes ha blikket framover var ei stor leseglede. Til ettertanke. 

Alel tekstar i kursiv er sitat frå bøkene.

----
Tittel for begge samla: Romanene om Keflavik (Fiskene har ingen føtter og Omtrent på størrelse med universet)
Forfattar: Jón Kalman Stefánsson
Originalspråk: islandsk
Omsett av: Tone Myklebost
Forlag: Press
ebok


mandag 17. august 2020

Alt er unyttigt undtagen vor Skjælven - Suzanne Brøgger om livet, kjærleiken, Kierkegaard og Løve.



Suzanne Brøgger sette ein støkkar i dette 19 år gamle gudsordet frå landet då ho som lesehest fann boka Creme Fraiche i 1979/1980. Forfattaren storma inn i verda mi med ei forteljing om ei kvinne med store draumar og vågale handlingar. Her drøymte ikkje bare. Her var det venskap, svik, erotikk og leiting etter lykke. Nesten i det meste laget for denne unge kvinna. Brøgger skreiv annleis. Det var ikkje ein roman og heller ikkje direkte sjølbiografi. Det var fascinerande. Og det var altså litt nifst at nokon levde slik. 

I dag er det mange som skriv med tydeleg utgangspunkt i eige liv, men den måten å utlevere seg på var ikkje kvardagskost då dei første bøkene hennar kom ut på 1970-talet.

I februar 2020 var eg på Sølvberget i Stavanger og lytta til samtalen mellom Suzanne Brøgger og Alf van der Hagen om den siste boka. Det blei ein inspirerande kveld der dei var innom så mykje spennande at eg bare måtte kjøpe boka og lese meir.

For å starte med formatet. Alf van der Hagen kan kunsten å få intervjuobjekta sine i tale. Eg har lese fleire av samtalebøkene hans. Samtalar med Dag Solstad, Kjell Askildsen og Henning Hagerup . Bøker til å bli klok av.

No var altså turen komen til Danmark sitt store ikon, Suzanne Brøgger. Eg har storkost meg fra første til siste side. Her blir vi kjent med Brøgger si leiting etter romanforma ho trengte for å skrive, kva ho tenkte om bøkene sine og kva ho tenkjer no. Dei samtalar om kva barndommen gjer med oss, filosofi, zen, jødedom, menn, kjærleik, erotikk, utanforskap, døden, litteratur... Heile tida ligg Løve der. Den vesle landsbyen som skulle bli heimen og ankeret gjennom livet. 
Det vil være veldig utilfredsstillende hvis man bare oppfattet gulvvasken som noe man skulle få overstått. Hvis oppvask bare var noe man skulle få overstått. Da var det som om livet bare var noe man skulle få overstått. Men kanskje var oppvasken selve livet.

 Kierkegaard er viktig. Hans eksistensfilosofi med dei ulike stadiene i livet. Estetikaren, etikaren og det religiøse stadium er dei stadig innom. Brøgger er reflektert og har meiningar om mykje. Eg har forresten ikkje tenkt på at forskjellen mellom kistegrav og kremering, kan sjåast på som om du vil i jorda eller i lufta. Må tenke på den.

Jeg tror vi hele tiden skaper Gud gjennom den indre samtalen. Men det skjer jo stadig ting vi ikke er herre over, som vi ikke selv har bestemt, og som griper inn i livet. Det er begge deler, tror jeg. Både transcendens og immanens i en dialektikk

 Blyanten blei flittig brukt under lesinga. Her blir det snakka om forfattarar eg må sjå nærmare på, bøker eg må leite fram igjen, sitat som måtte markerast og så må eg bare lese nokre av dei nyare bøkene hennar! 

Dette var ei bok til både lærdom og leselyst! For ei dame på 75!

Suzanne Brøgger og Alf van der Hagen i Stavanger 27.02.2020

---
Tittel: Suzanne Brøgger. Samtalememoarer
Forfattar: Alf van der Hagen
Forlag: Oktober
År: 2019

søndag 2. august 2020

Barndom - denne dommen vi alle tar med oss.

Dette er ikkje ein tekst om ei bok, men tankar rundt fleire. Temaet er barndom.
 
Barndommen tar vi med oss. Kanskje dei åra som pregar oss aller mest.
Alle har vi vore barn og alle har vi med oss sigrar og nederlag frå barndommen. Nokre har opplevd det som ei tid der dei blei sterke og klar for livet, andre ei tid full av kjensla av nederlag. Noko dei sloss med kvar dag framleis. Det rare er at dei same opplevingane kan vere siger og nederlag. Det du kjente at gjorde deg sterk, gjorde søster di meir sår. Det som var stor smerte for deg, var bare eit lite blaff for bror din. Vi manglar skalet. Alt treff rett inn i sjel og sinn.
Nokre seier dei hugsar ingenting. Andre hugsar altfor mykje. Nokre kan aldri tilgje, andre vel å leggje barndommen bak seg og gå vidare. Vi har så mange måtar å overleve desse viktigaste åra på. Og ingen av oss er like. 

Det er studier om eldstebarnet og ansvarskjensla. Om han i midten som må slåss både oppover og nedover. Om attpåklatten som blir forkjæla. Om..om... Kanskje kjenner du deg igjen i rolla som nokre gjev deg, kanskje ikkje. Eg veit at det ikkje er ei bok som fortel om korleis barn nummer ni skal ha det etter oppskrifta. Men eg skal love at det er ein eigen veg det òg. Eg var ikkje lik nummer åtte eller ti. Eg var meg. Noko som kan vere ei eiga utfordring når flokken er blitt stor. Sjølvsagt er historia til den førstefødde og den niandefødde heilt ulik. På alle måtar.

Eg les Alf van der Hagen si samtalebok om Suzanne Brøgger. Boka er så vidt påbegynt så eg kjem til å skrive meir om ho seinare. Men den første delen om barndommen blei lesen samstundes som eg ser på serien The Crown. 
Suzanne Brøgger opplever ei sjuk mor og ein etterkvart fjern far.Foreldra skil seg. Det kjem ein stefar inn i bilete. Men det er mor. Den sjuke. Den det er synd på. Den barnet må vere vaksen for å hjelpe. Mor som gret så høgt at det er umuleg å vere i rommet. Skal denne mora få "bemektige seg hele virkeligheten."? Suzanne har kjent seg som utkåra. Ho var den førstefødde. Den som blei elska. Men det blir òg henne dei har forventningar til. Den som må ta ansvar for den vaksne.

Samstundes ser eg altså Netflix-serien "The Crown" og får lyst til å halde hardt rundt prins Charles. Ein ung mann som kanskje er for forsiktig og sart for det livet som han skal inn i. Far meiner i alle fall at sonen må herdast på same måte som han sjølv. Utan å tenkje på at dei er ulike og kanskje vil takle det ulikt. Charles skal gjennom mobbing, harde fysiske utfordringar, avvising og einsemd velsigna av foreldra. Han skal bli ein sterk mann. Fem år i helvete. Det er rett og slett vondt å sjå på korleis eit system tar knekken på eit barn for å skape det barnet dei vil ha i sitt bilete. Eg får nesten lyst til å klappe den gamle prins Charles på kinnet og seie: Nyt alderdommen. Eit land går glipp av ein konge som kunne endre det, men du er endeleg fri.
Eit barn som ikkje får vere seg, men som skal bli noko andre forventar. Ikkje så brutalt, men eg hugsar dei som då vi var unge, fortalte om at dei måtte sitje på kristelege møte i timesvis då dei var barn fordi foreldra meinte det var rett. Dei hata det. Eg har òg sett to ulike måtar å takle det på som vaksen. Den eine måten er å gjenta det dei hata. For som vaksen har dei konkludert med at det var sunt det dei opplevde. Som prins Philip.

Tankane går vidare til "Fanny og Alexander" av Ingmar Bergman. To barn som skal oppleve ein mørk kristendom utan kjærleik. Bare straff. Dei blir redda av ei mor som etterkvart ser og andre som òg ser og vågar å handle.

Frans Kafka skreiv eit brev til faren. Eit brev faren nok aldri las. Eit brev som ikkje var tenkt som brev. Kafka skriv om det å aldri vere god nok. Kjensla av skam. Brevet skildrar godt kva barndomen gjorde med han som vaksen. Les gjerne denne teksten om boka.

Eg skreiv nyleg om Stein Mehren og essaya. Han skriv òg om ein oppvekst der han måtte vere vaksen for mor si og kva det gjorde med eit barn og ein ungdom. Du kan lese om essayet her. Stein Mehren kallar essayet ei skisse til den romanen han aldri vil skrive. Andre brukar heile livet til å bearbeide oppveksten. 

Eit barn er avhengig av dei vaksne dei får tildelt. Dei vaksne har med seg sin eigen barndom som bagasje. Det er ikkje lett å vere klok då. Frå engelsk kostskolepedagogikk til curlingforeldre. Å finne den rette balanse for akkurat det barnet. Å greie å sjå individet. Alexander Kielland med "Gift" og Jens Bjørneboe med "Jonas". Vi er ikkje ferdig med oppveksten. Kvifor er det så mange barn som får ein diagnose? Relasjonsskade. Ungar på leit etter identitet. Kanskje det ikkje er fleire enn før bare eg som er blitt gamal og undrande? 

I går las eg det norske folkeeventyret "Det blå båndet". Tenk deg å få tak i eit band som gjev deg krefter til å kjempe i mot at mor og stefar syns du er i vegen. Til å temme kreftene. Til å stå i mot. Men så finn dei kor du hentar styrke frå og tar det frå deg. Du blir blinda og kasta på sjøen. Men guten har temma dei ville kreftene i seg og dei blir til ny styrke. Resten får de lese sjølv. Men eventyra har i seg barnet som finn ut av det. Barnet som kjempar seg fram og vinn. Stadig vekk undrar eg meg over all den visdommen som er overlevert oss frå eventyra.

Så sit eg her og prøver å samle meg om tekstar om barndom medan radioen pratar i veg. Om akkurat det same! Olavsfest i Nidaros. Vestfrontmøtet i dag 02.08.2020 er eit møte om ære. Anders og Christine fortel om oppvekst i Oslokirke. Far er Jan Aage Torp. Her er det kontroll og frykt. Dei skildrar ein barndom og ungdom i eit ekstremt kristeleg miljø. Foreldre som sikkert med ei meining om at dette er det beste for barna, fører dei inn i ei redsle for helvete og at djevelen lurer rundt kvar sving. Det er òg eit møte med ei som lagar film om å bli fri frå den det ho kjente som ei muslimsk tvangstrøye. Ho laga filmen "Hva vil folk si". Verkeleg eit program å lytte til. Dette er òg oppvekst i dag.

Så mange måtar å leve med barndommen sin. Og samstundes vite at vi, med eller utan eigne barn, er med å prege neste generasjon av barn. Som foreldre, slektning, nabo, lærar.... Det er nesten nifst.

tirsdag 21. juli 2020

Frøken Island - lengsel, litteratur og draum

Det er 1942 og vulkanen Hekla vaknar til liv. På Island får ei lita jenta namnet Hekla. Far er opptatt av vulkanar og ord.

I 1963 er Hekla 21 år og reiser til Reykjavik. På bussen les ho Ulysses på engelsk. Med ordboka til hjelp. Herren ved sida av kommenterer at det er interessant at ei så vakker kvinne les utanlandsk litteratur, men han kan tilby henne noko betre. Ho er så vakker at han kan få henne med i frøken Island konkurransen. Sjølvsagt kjem ho til  å vinne og får reise til utlandet. Hekla takkar nei, men denne karen gjev seg ikkje så fort. Han har teft for vakre damer utan ektemenn.

- Hun ødela garnet, sa bonden som hadde satt ut garnet. Jeg satte det ut for å få ørret, og garnmaskene var ikke laget for å fange en dikterinne
Hekla har to bestevener. Ísey som har gifta seg, fått barn og veit korleis heile livet kjem til å bli. Ho drøymer om å skrive, men veit det at det er mor, husmor og kone ho skal vere. Ho visste kva som var forventa av henne i samfunnet. 
Jón John som er homofil og er flink med symaskinen. Jón er han ho flyttar saman med i Reykjavik. Begge kjenner seg utanfor samfunnet. I 1963 er alle islandske menn potensielle nobelprisforfattarar i litteratur. Homofile menn blei sett ned på, kunne mishandlast og ryktene sa at dei prøvde seg på ungar, I Noreg var mannleg homofil praksis forbode fram til 1972(!). Vi får innblikk i fortvilinga til ein ung mann som tenner på menn og blir behandla deretter. Om menn som lever i ekteskap og lever ut homofilien i det skjulte. Om menn som meiner dei er i sin fulle rett til å slå ned homofile menn. 
Hekla vil skrive og ho har noko å formidle. Noko som menn ikkje meiner at kvinner skal formidle.
   Jeg pakket sammen vingene mine. Det var småfuglvinger som ikke bar meg lenger enn øst til Thrastarskógur, åh, Hekla.
 Hekla arbeider i ein restaurant og sidan ho er vakker må ho jo arbeide i serveringa. Menn tar på serveringsdamene, tafsar. Dei får beskjed om at det er slik det er. Mannleg serveringspersonell heiter kelner og har høgare lønn for lik jobb. Kvinnene har metodar for å sleppe unna kladdarane etter arbeidstid. 
Hekla får seg kjærast som er radikal og skriv poesi. Då han forstår at Hekla er betre enn han, er det lite igjen av radikalismen. 
Ordene når ikke land
I 1963 held Martin Luther King jr den berømte talen. JF Kennedy døyr, Surtsey dukkar opp av havet. Det vil seie ei ny øy blir skapt av ein undersjøisk vulkan. Eg blei mest overraska over at det var så tidleg for dette ser eg for meg og eg var ikkje blitt 3 år ein gong. Det må ha gjort stort inntrykk og blitt fortalt levande i åra etter det av dei som påverka historia mi. 
Alt dette er med i boka. Og sjølvsagt det som alltid imponerer meg med islendingane, det sterke bandet til sagatida og litteraturen. 

Dette er den tredje boka eg les av Audur Ava Olafsdottir. Framleis er Arr den beste, men eg storkoste meg og fekk verkeleg tenkt bakover. 1963. Eg er fødd og får ei veslesøster det året, Kvinner skal vere husmødre, menn skal tene pengar. Homofili er forbode. Kvinner gjev ut litteratur ved å bruke mannsnamn. Ellers blir dei ikkje gitt ut. Evt blir dei plassert under kategorien kvinnelitteratur (husmorporno?). I utlandet finst det radikale kvinner, lesbiske og homofile som har fått Nobelprisen. Men ingen snakka om akkurat det. 

Og så tenkte eg på 1970-talet. Homofili blir lovleg. Kvinner får springe maraton (men hoppe på ski er framleis altfor radikalt). Trur òg det var på denne tida eineståande fekk lov til å kjøpe burettslagsleilegheit med soverom. Dei trengte jo ikkje slik luksus før det. Kvinnestemma kjem tydelegare fram.
Det må ha vore eit revolusjonerande tiår for frigjering. Alt vi tar som sjølvsagt var ulovleg eller utanfor moralen på 1960-talet. Midt i alt dette vaks eg opp. 

Eg må nemne den andre boka eg las: Stiklinger. Den blei eg òg glad i.

Det er noko med Island og islendingar. Tenk om vi hadde hatt det same kulturelle medvitet. 

Alle sitat er frå boka
---
Tittel: Frøken Island (Ungfrû Island)
Forfattar: Audur Ava Olafsdottir
Omsett frå islandsk av: Tone Myklebost
Forlag: Pax
År 2019
Utgåve: hefta 2020